«Ασφαλής περίφραξη» της Μαρίας Ψωμά-Πετρίδου (ISBN:976-618-5540-43-2)
Μόλις τον Οκτώβριο του 2025 κυκλοφόρησε αυτό το ελάχιστο βιβλιαράκι αξιοσημείωτου περιεχομένου από τις εκδόσεις Τύρφη. Η γραφή της Μαρίας με έχει απασχολήσει και στο παρελθόν και όχι επειδή είναι μέλος της συντακτικής μας επιτροπής, αλλά επειδή το κέρδισε με το σπαθί της: ξέρει πού να επιτρέπει να εισχωρούν ρωγμές και κενά, πώς να παράγει αποκαλύψεις. Σταθερή στις θεματικές που την απασχολούν, γράφει για τα παράδοξα της γυναικείας ζωής στον σύγχρονο κόσμο και τα αδιέξοδα που καλείται να αντιμετωπίσει η γυναίκα σήμερα. Αυτά είναι τα θέματα που πραγματεύεται και σε αυτό το βιβλίο της.
Πιο συγκεκριμένα, εδώ παρακολουθεί τη ζωή μιας γυναίκας συμμορφωμένης με τα κοινωνικά «πρέπει», τις υποχρεώσεις που απορρέουν από την οικογενειακή ζωή, τα βάρη που της φορτώνουν η θρησκεία και η πατριαρχία: «Την κατακλύζουν εικόνες αψεγάδιαστης θηλυκής ομορφιάς, αδιάφορο αν θα καθαρίζει κρεμμύδια, θα θηλάζει μωρά, θ’ απλώνει βρακιά ή θα εξασκεί τον έρωτα. Οι κυρίες κρατάνε τα σκήπτρα του κατεστημένου. Στον τοίχο, ο ρασοφόρος επιτηρεί νυχθημερόν την ανατροφή της».
Το κατεστημένο όμως περιλαμβάνει και την αντίστροφη όψη. Η γυναίκα που γίνεται θυσία για όλους απαιτεί και από αυτούς: «Οι τύψεις τα πλέον αποτελεσματικά αγκίστρια των εργαλείων της. Αυτή η εστεμμένη στη σκιά κυρία του κυρίου της, μάνα του γιου της, διαφεντεύει με την επίρρωση της διαρκούς θυσίας της. Η αθέατη εξουσία η ηδονή της». Πρόκειται για ένα στερεοτυπικό δίπολο, με το οποίο προφανώς λειτουργούσε και η δική της πατρογονική οικογένεια, ένα δίπολο που οδήγησε στην αυτοκτονία του αδελφού της.
Οι χαμένες εξ ορισμού ισορροπίες οδηγούν σε κάθε λογής εκτροχιασμούς. Ενώ εκπληρώνει απαρέγκλιτα τον ρόλο «τον από βρεφικής ηλικίας σκηνοθετημένο της σεμνής κυρίας, μητέρας και συζύγου, που οφείλει να ασχοληθεί σήμερα με το μαγείρεμα των γεμιστών για το μεσημεριανό γεύμα της οικογένειας», κόβεται με το μαχαίρι της κουζίνας – τα αίματα που αναβλύζουν σαν πίδακας σκορπίζονται παντού. Παράλληλα, ορθώνεται μέσα της ένα κύμα πόθου που αποκαλύπτει μια διαφορετική της ταυτότητα, κλειδωμένη – το κλειδί φυλαγμένο προσεκτικά κάτω από τη γλώσσα της. Κατόπιν βέβαια καθαρίζει εξονυχιστικά την κουζίνα, αφαιρεί σχολαστικά τα απομεινάρια από τα τρόφιμα, τα αίματα, τον πόθο – να είναι όλα όπως πρέπει.
Όμως τίποτα δεν είναι τελικά «όπως πρέπει». Ο γιος της ξυλοφορτώνει τη σύζυγό του και εκείνη κοιτάζει από την άλλη μεριά. Η παγίδα των τύψεων που του δημιουργούσε σε συνδυασμό με την αντρίλα του πατέρα του τον μετέτρεψαν κι αυτόν σε ένα τέρας. Κάπως έτσι αναπαράγονται στον αιώνα τον άπαντα τα ίδια και τα ίδια.
Το βιβλίο κλείνει με τη γυναίκα αυτή γηραιά πια κυρία που δεν θέλει ούτε καν τώρα να σκέφτεται, ούτε καν τώρα να καταλάβει. Το γήρας στέκεται ευεργετικό στην περίπτωσή της, αφού της επιτρέπει να γλιστρήσει ευκολότερα στη λήθη. Μόνο κάποιες ακατανόητες παρουσίες αισθάνεται τη νύχτα να την κατατρύχουν. Όχι όμως για πολύ, γιατί ακόμη πιο ευεργετικός έρχεται ο θάνατος, ο τελικός και τελευταίος σταθμός.
Το βιβλίο δεν είναι τόσο σημαντικό για όσα λέει αλλά για όσα δεν λέει: περιγράφοντας τη ζωή αυτής της γυναίκας, δημιουργεί ένα αρνητικό πρότυπο, ένα παράδειγμα προς αποφυγήν. Αντίθετα με την αντιηρωίδα της, η συγγραφέας αναδεικνύεται σε εξαιρετικό ανατόμο της γυναικείας φύσης και πετυχαίνει απολύτως τον σκοπό της που είναι να προβληματίσει.
«ανίΝ» της Όλγας Πατσούρα-Λένη (ISBN: 978-618-5845-17-9)
Από τις εκδόσεις ΑΩ κυκλοφόρησε το 2024 το βιβλίο αυτό της Όλγας που επίσης με έχει απασχολήσει στο παρελθόν με την ωραία πένα της. Και σε αυτό το βιβλίο, όπως και στο προηγούμενο, έχουμε μια κεντρική ηρωίδα της οποίας τη ζωή παρακολουθούμε από τη βρεφική(!) ηλικία μέχρι το βαθύ γήρας. Ούτε αυτό το βιβλίο δεν περιέχει αξιώσεις μυθιστορήματος: είναι μια συναρμογή μικρών ιστοριών – χαρακτηριστικών στιγμιοτύπων, θα μπορούσε να πει κάποιος – από τη ζωή της πρωταγωνίστριας που όμως αρκούν για να συνθέσει ο αναγνώστης ένα βαθύτερο προφίλ της.
Σε αντίθεση με το βιβλίο της Ψωμά-Πετρίδου, αυτό το βιβλίο είναι μια ιστορία προσωπικής ενδυνάμωσης. Η ηρωίδα τρώει διάφορες σφαλιάρες στην πορεία της ζωής της, καταφέρνει όμως πάντα να διατηρεί την πίστη στον εαυτό της, ο οποίος παρουσιάζεται σαν αποδέκτης υπερφυσικών μηνυμάτων που με σαφήνεια την προειδοποιούν για τα μελλούμενα. Δεν είναι όμως ότι η κοπέλα είναι μέντιουμ ή κάτι τέτοιο: είναι απλώς ότι βρίσκεται σε διαρκή επαφή με τον εσωτερικό της κόσμο, γεγονός που της επιτρέπει να αφουγκράζεται. Να φαντάζεται, θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος άλλος – ναι, όμως πρόκειται εδώ για μια περίπτωση υπαρκτής δημιουργικής φαντασίας που έχει επισκεφθεί τη ζωή όλων μας έστω μία φορά με τον έναν ή τον άλλον τρόπο: είναι εκείνες οι μικρές στιγμές που οι πιθανότητες γίνονται ορατές και το μέλλον αποκαλύπτεται, καταργώντας την απόστασή μας από ό,τι εν πολλοίς έχουμε κατατάξει ως αόρατο και άγνωστο. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο είδος επίγνωσης που συμπλέκεται μυστηριωδώς με τη μαγική σκέψη και που δυνητικά το διαθέτουμε όλοι – πάντως σίγουρα το διαθέτει η Νίνα, η ηρωίδα της Όλγας.
Ακόμα και τη Νίνα πάντως, στην πορεία της ζωής της, την πήρε κάποια στιγμή από κάτω ο οδοστρωτήρας της καθημερινότητας. Βρήκε τότε μια ομάδα διαλογισμού που της επέτρεψε να ξανασυνδεθεί με τον εαυτό της: «Μην αγωνιάτε. Υπάρχουν αρχέγονες σκέψεις στα βαθύτερα στρώματα του εγκεφάλου. Όταν νιώσετε ασφαλείς, θα σας αποκαλυφθούν», τους έλεγε η δασκάλα. Μήπως τελικά σε αυτά «τα βαθύτερα στρώματα» βρίσκονται οι απαντήσεις;
Το βιβλίο της Όλγας, κακά τα ψέματα, δεν απευθύνεται σε όλους. Σίγουρα δεν απευθύνεται σε ανθρώπους με τετράγωνη λογική. Ωστόσο, σε όσους καταδυναστεύονται λιγότερο από τον αυστηρά ορθολογικό τρόπο σκέψης, αυτό το βιβλίο που διατρανώνει την ανάγκη να ακούμε τον εαυτό μας και να βρισκόμαστε σε ισορροπία δίνει το ελπιδοφόρο μήνυμα ότι είναι εφικτή η διαρκής επαφή με τις δυνάμεις του σύμπαντος που τελικά είναι οι δυνάμεις του ίδιου μας του εαυτού.
Γι’ αυτό και η Νίνα, γηραιά πια, κοιτάζοντας τον καθρέφτη και μη αναγνωρίζοντας το γεμάτο ρυτίδες είδωλό της, κραδαίνει ένα χαρτί με το όνομά της μπροστά του. Ο καθρέφτης τής το επιστρέφει ανάποδα: ανίΝ, ο τίτλος του βιβλίου. Η ζωή από μια ανάποδη οπτική.
«Προσευχή στην Αγία Ρίτα» της Αρίστης Τρεντέλ (ISBN: 978-618-5845-39-1)
Και ένα ποιητικό βιβλίο που φέρνει ένα θαυμάσιο νέο: Επιτέλους η Αρίστη γράφει απευθείας στα ελληνικά! Μετά από δύο βιβλία και διάφορα ποιήματά της που έχω μεταφράσει από τα αγγλικά, αισθάνθηκε αρκετά σίγουρη να γράψει απευθείας στη μητρική της γλώσσα, ενσωματώνοντας στη συλλογή αυτή (εκδόσεις ΑΩ, 2025) και ορισμένα από τα μεταφρασμένα της ποιήματα, ξαναδουλεμένα.
Η Προσευχή στην Αγία Ρίτα είναι το οδοιπορικό μιας γυναίκας στα αχανή τοπία του έρωτα. Το πρώτο μέρος («Σκηνές από ένα σεμινάριο») μιλάει για την αγάπη προς μια άλλη γυναίκα, το δεύτερο για την αγάπη προς έναν παντρεμένο άντρα (γι’ αυτό τιτλοφορείται «Πασιφλόρες ΙΙ», σε συνέχεια του βιβλίου της Πασιφλόρες, Α΄με το ίδιο θέμα) και το τρίτο για τη ματαιότητα που διέπει τα ερωτικά εγχειρήματα αλλά και την ίδια τη ζωή γενικά (και φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Απομάγευση»).
Η γραφή της Αρίστης είναι ιδιαίτερη: φλερτάρει με τη ρίμα χωρίς να την υιοθετεί, ενώ συγχρόνως είναι αρκετά τολμηρή γλωσσοπλαστικά. Δημιουργεί σε κάθε περίπτωση μια όμορφη, ανθρώπινη ατμόσφαιρα, γειωμένη σε πραγματικές συνθήκες, ενώ το πνεύμα της ποιήτριας πετάει αδιάκοπα στη σφαίρα των πιθανοτήτων και των ονείρων – κουβαλώντας την επίγνωση ότι θα μείνουν ανεκπλήρωτα:
Άσε με να κρατήσω το χέρι σου
μου το έδωσες φορές πολλές
φευγαλέα επαφή
πουλί που αλλάζει κλαδί
προτού ξημερώσει ξυπνώ
και το χέρι σου
μικρό και απαλό
στα χέρια μου κρατώ
φτερουγίζει απαλά
με ανοιχτές παλάμες
μένω
παρακλητικά […]
(από το ποίημα «Χειραψία» του πρώτου μέρους)
Ένα δυνατό στοιχείο της ποίησης της Αρίστης είναι οι περιγραφές, οι οποίες είναι πάντα συμβολικές. Δεν αφορούν μόνο τα τοπία του κόσμου γύρω, παρ’ ότι εκκινούν από αυτά, αλλά καθρεφτίζουν πρωτίστως εσωτερικές καταστάσεις, υπόκωφες συνειδητοποιήσεις και μύχιες σκέψεις:
[…] ο έρωτας είναι ζήτημα υψηλό
την ειρωνεία κράτησε κρυφή
και στον Ρήνο μόνη
πήγε να συλλογιστεί
ο Σηκουάνας είναι για τους εραστές
και ο Ρήνος για τους κύκνους
στο σούρουπο ανήσυχα πετούν
το απόκοσμο φως αψηφούν
το φεγγάρι ανεβαίνει διστακτικά
τριγύρω ψυχή
μόνο αυτή
το κύκνειο άσμα τους ακούει
στον παροξυσμό του δειλινού
οι κύκνοι την ακολουθούν
προσγειώνονται ομαλά
το τοπίο σιωπά
εκπληκτικό τοπίο με κύκνους
βγάζει μολύβι και χαρτί
τώρα που ο έρωτας
έχει διαγραφεί
(από το ποίημα «Ο ήρεμος Ρήνος» του δεύτερου μέρους)
Ας σημειωθεί ότι οι Πασιφλόρες, Α΄εκτυλίσσονταν γύρω από τον Σηκουάνα. Ασχέτως αυτού, η ποίηση της Αρίστης βρίθει διακειμενικών αναφορών – αποτέλεσμα ασφαλώς του ευρύτατου προσωπικού της γνωστικού και λογοτεχνικού ορίζοντα. Τμήματα από στίχους άλλων, ευθείες αναφορές σε ονόματα και λογοπαίγνια κάνουν διαρκώς την εμφάνισή τους στα ποιήματά της, εντείνοντας το ποιητικό αποτέλεσμα. Δεν θα αναφέρω όμως κάποιο ποίημα που τις περιέχει, θα κλείσω το κείμενό μου με ένα ποίημα από το τρίτο μέρος του βιβλίου:
Μια στιγμή ανησυχίας
Τι με λυπεί, τι με λυπεί;
Κική Δημουλά
Κάποια αόριστη συγκίνηση
σηκώθηκε σαν κύμα να την πάρει
τι βυθούς θα δει
αν στη ορμή αφεθεί
στα ρηχά ζει τώρα πια
πίσω άφησε των ταξιδιών
τα μυρωδικά
χωρίς να φθάσει πουθενά
από τις τρικυμίες μακριά
τα άγρια πέλαγα και
της Στυγός τα ρεύματα
αφηρημένα τη θάλασσα ατενίζει
την αξεδιάλυτη συγκίνηση
σαν παλιός ναυτικός
που έχασε την μνήμη
αντικρίζει
