Η πρόσφατη (2024) έκδοση ποιημάτων του Erich Fried «Κόβοντας με τα δόντια το κεφάλι της ποίησης» από τις Εκδόσεις Ενύπνιο (ISBN: 9786185769550), αποτελεί ένα συγκλονιστικό δείγμα του πολιτικού και υπαρξιακού λόγου ενός από τους πιο σημαντικούς γερμανόφωνους ποιητές του 20ού αιώνα, ποιητικό γεγονός για την ελληνική βιβλιοπαραγωγή του 2024. Οι δύο αξιόλογοι ποιητές Γιώργος Λίλλης και Άκης Παραφέλας, σε ρόλο μεταφραστών αυτή την φορά, δίνουν στο βιβλίο μια ιδιαίτερη δυναμική, καθώς μεταφέρουν το πνεύμα του Fried με ενσυναίσθηση και βαθιά κατανόηση της ποιητικής του γλώσσας.
Ο τίτλος του βιβλίου, οξύς και σχεδόν βίαιος, προδιαθέτει τον αναγνώστη για μια ποιητική που δεν υποτάσσεται σε αισθητικές νόρμες, αλλά εκρήγνυται απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας, συμβιβασμού και λογοτεχνικού καθωσπρεπισμού. Ο Fried, με την ευαισθησία του πολιτικού πρόσφυγα, την οξύνοια του διανοούμενου και την τρυφερότητα του ερωτικού ποιητή, υφαίνει ποιήματα που εναλλάσσονται ανάμεσα στον έρωτα, την απώλεια, τη βία του κόσμου και την ανάγκη για αντίσταση. Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι απλώς μια μεταφορά· είναι μια δήλωση. Ο Fried κατακρεουργεί την ποίηση όπως την ξέρουμε, για να την ξαναχτίσει με τα υλικά της αλήθειας, της διαμαρτυρίας, της επιθυμίας. Και αυτό ακριβώς καταφέρνει αυτή η έκδοση: να αποδώσει τη ριζοσπαστικότητα και την ανθρωπιά ενός ποιητή που παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρος. Ο Fried αποκαλύπτει τον πυρήνα της ποιητικής του, ο οποίος δεν αντιμετωπίζει την ποίηση ως αποστασιοποιημένη τέχνη αλλά ως μια πράξη αντίστασης, μια ριζοσπαστική ενέργεια που πρέπει να κόψει και να εκθέσει την αλήθεια. Τα ποιήματά του δεν είναι λυρικά καταφύγια αλλά εργαλεία κριτικής του κόσμου, της εξουσίας, του πολέμου, της κοινωνικής αδικίας — και, ταυτόχρονα, της ανθρώπινης σχέσης και της τρυφερότητας που επιβιώνει μέσα σε όλα αυτά.
Η συγκεκριμένη συλλογή περιλαμβάνει ποιήματα από διάφορες περιόδους της ζωής του Fried, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό μωσαϊκό που δείχνει τη συνέπεια αλλά και την εξέλιξη της φωνής του μέσα στον χρόνο. Ο λόγος του είναι απλός, ωστόσο φορτισμένος με ένταση και ειρωνεία. Δεν διστάζει να φέρει σε αντιπαράθεση το καθημερινό με το τραγικό, το προσωπικό με το πολιτικό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ποιήματα που στρέφονται προς την αγάπη και τον έρωτα, όπου ο Fried αποκαλύπτει μια βαθιά συναισθηματική πλευρά, χωρίς ποτέ να παραιτείται από την κοινωνική του συνείδηση. Η αγάπη δεν είναι φυγή από τον κόσμο, αλλά επιβεβαίωση της ανθρωπιάς εντός του. Οι μεταφραστές αποδίδουν με ευαισθησία αυτές τις στιγμές, διατηρώντας το λεπτό όριο μεταξύ στοχαστικής αμεσότητας και συγκινησιακής έντασης.
Η μετάφραση των καλών ποιητών Λίλλη και Παραφέλα διατηρεί μια αξιοπρόσεχτη ισορροπία: τα ποιήματα διαβάζονται με φυσικότητα στη νέα τους γλώσσα, χωρίς να χάνουν την ιδιότυπη μουσικότητα και το εσωτερικό τους ρίγος. Η επιλογή των λέξεων είναι προσεκτική και συχνά ευρηματική. Η λιτότητα του Fried, που κινείται στα όρια του λακωνικού, παραμένει ατόφια, και συχνά τα ποιήματα στην ελληνική απόδοση αποκτούν σχεδόν βιβλικό βάθος. Η μετάφραση των Λίλλη και Παραφέλα κατορθώνει ένα δύσκολο επίτευγμα: να μεταφέρει τον κοφτερό ρυθμό, την απλότητα αλλά και τη δύναμη του Fried στα ελληνικά, χωρίς να προδίδει την άμεση, σχεδόν σπαρακτική ειλικρίνεια της πρωτότυπης γραφής. Δεν επιχειρούν να εξωραΐσουν ή να «ποιητικοποιήσουν» υπερβολικά το έργο, αλλά σέβονται την προφορικότητα, τη σκληρότητα και τον ηθικό τόνο του Fried — κάτι που γίνεται φανερό σε ποιήματα όπως εκείνα για τον πόλεμο του Βιετνάμ, το Ισραήλ, ή την καταστολή στην Ανατολική Γερμανία.
Αξιοσημείωτο είναι και το πρωτότυπο εισαγωγικό σημείωμα του Άκη Παραφέλα, το οποίο φωτίζει πλευρές του έργου του Fried και το εντάσσει στο ιστορικό του πλαίσιο, χωρίς ακαδημαϊκές υπερβολές. Αντιθέτως, η προσέγγιση είναι ποιητική, προσωπική και πολιτισμικά ευαίσθητη, δίνοντας στον αναγνώστη τα απαραίτητα εργαλεία για να προσεγγίσει το έργο με ανοιχτότητα. Πρόκειται για μια έκδοση που δεν απευθύνεται μόνο σε γνώστες της ποίησης, αλλά και σε κάθε αναγνώστη που νιώθει την ανάγκη να σκεφτεί, να αγανακτήσει, να συγκινηθεί.
Εν κατακλείδι, «Κόβοντας με τα δόντια το κεφάλι της ποίησης» δεν είναι μόνο ένα σημαντικό βιβλίο για όσους γνωρίζουν την ποίηση του Fried, αλλά και για όποιον αναζητά στην ποίηση μια φωνή που δεν σιωπά, δεν κρύβεται και δεν παύει να μάχεται. Ένα έργο αιχμηρό, βαθιά ανθρώπινο και συγκλονιστικά αναγκαίο. Μέσα από τη μεταφραστική εργασία δύο σύγχρονων ποιητών που συνομιλούν με πάθος και αίσθημα με το έργο του Fried, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με έναν ποιητή που δεν δίστασε να υψώσει τη φωνή του σε εποχές σιωπής — και να το κάνει με λέξεις που ακόμα δαγκώνουν.
