Η ποιητική συλλογή Η Χελώνα του Κεραμεικού της Τασούλας Καραγεωργίου (πρώτη έκδοση το 2011 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη) στεγάζεται πλέον στα Πήλινα Ποιήματα (Κέδρος, 2021) και συνδέεται άρρηκτα με τις επισκέψεις που διοργανώνει η ίδια, κάθε Απρίλη, με τα παιδιά του πρώτου έτους του ποιητικού εργαστηρίου του ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος (όπου διδάσκει) στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού. Η Χελώνα του Κεραμεικού, ειδικότερα, αποτελεί μια ποιητική συλλογή που σχολιάζει τα ταφικά μνημεία και εκθέματα στον αρχαιολογικό χώρο του Έξω Κεραμεικού. Ο Κεραμεικός ήταν το νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας που συνέχισε για αιώνες την αδιάλειπτη λειτουργία του.
Παραθέτω ένα απόσπασμα του ποιήματος “Η μνήμη του πηλού” από τη συλλογή:
Απρίλης θα ’ναι όταν θα φέρω πάλι τα παιδιά
και θα μοσχοβολάνε οι ψυχές μέσα στα χαμομήλια.
«Εδώ στον τόπο των νεκρών», θα πω,
«ανθίσαν κάποτε τα ξακουστά κεραμικά εργαστήρια·
με τ’ αργιλώδες χώμα του πλάσαν οι κεραμείς
τα ταφικά κτερίσματα και τις μικρές ληκύθους.»
(Τη λάμψη θα γυρέψω μες στα μάτια τους
μα εκείνα θα σωπαίνουν·
[…]
Ήταν Απρίλης του 2022, εάν θυμάμαι καλά, η πρώτη φορά που επισκέφτηκα τον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού με την κ. Καραγεωργίου, όπως και ολόκληρο το έτος μας στο ποιητικό εργαστήρι του ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος. Μια πρόσκληση που έγινε αμέσως δεκτή καθώς ήταν η περίοδος της πανδημίας, τα μαθήματα γίνονταν διαδικτυακά και δεν είχαμε γνωριστεί ακόμη από κοντά. Η έκπληξη μου, φυσικά, δεν αφορούσε (μόνο) αυτή τη μικρή γωνιά γης που είχε στριμωχτεί ανάμεσα στην Ερμού, την Πειραιώς και την Ασωμάτων, -ανάμεσα στα πολλά μπαράκια και μαγαζιά της περιοχής- ούτε για το μέσα του χώρου, όσο πως η κυρία Καραγεωργίου έβγαζε το βιβλίο της (για το οποίο δεν μας είχε μιλήσει) και διάβαζε ένα ποίημα για κάθε περίσταση: για το υπόγειο ποτάμι τον Ηριδανό, για τη χελώνα του Κεραμεικού, για τις μυρτιές και τα χαμομήλια, για τους μικρούς κιονίσκους που είναι σπαρμένοι σε έναν λοφίσκο και μετά για πολλά ανάγλυφα εκθέματα που συναντήσαμε στον Έξω Κεραμεικό και φυλάσσονται μέσα στο μουσείο· το ανάγλυφο του Δεξίλεω, τη στήλη της Ηγησώς, τον αρχαϊκό Κούρο, την σφίγγα, το μαρμάρινο ταύρο, τα πήλινα ειδώλια των Θρηνωδών και για αρκετά ακόμη.
Υπήρχε μια ποιητική συλλογή δηλαδή που ζωντάνευε ετησίως το ίδιο δράμα– παιδιά να επισκέπτονται τον Κεραμεικό και σε αντίστιξη με το νεκρικό του χώρου, να ζωντανεύουν εικόνες -μέσα τους- ακούγοντας ποιήματα για τα εκθέματα. Το βιβλίο λειτουργούσε ως μια ξενάγηση στον χώρο, σε πρώτο επίπεδο, και στο εφήμερο της ζωής και στο αιώνιο του θανάτου- σε δεύτερο επίπεδο.
Και φέτος πάλι κάναμε την ίδια διαδρομή. Κατηφορίσαμε προς τον Ηριδανό, που δεν είναι ένας συνηθισμένος αγωγός ομβρίων υδάτων σύμφωνα με το ποίημα, είδαμε χελώνες και διαβάσαμε την χελώνα του Κεραμεικού, πήγαμε στο Δίπυλο, επισκεφτήκαμε την Οδό με τα ταφικά μνημεία, διαβάσαμε ποιήματα, μπήκαμε στο μουσείο και κάναμε μάθημα στη συκιά.
Λέει άλλωστε η ποιήτρια στο ποίημα “Μέσα στον ψίθυρο”:
Κι αν έχουν όλοι οι τόποι μας μετακομίσει πια,
το νιώθω ωστόσο καθώς κάθομαι εδώ
στο ξύλινο παγκάκι,
κάτω απ’ τον ίσκιο της συκιάς, με θέα τα υδροχαρή φυτά
που πνίγουνε του Ηριδανού το ρείθρο,
το αισθάνομαι πως γίνεται ένας περίεργος νόστος
γιατί είναι η ώρα που οι ψυχές βγαίνουν.
[…]
Το ομώνυμο της συλλογής ποίημα “Χελώνα του Κεραμεικού”:
Ίσως φανείτε τυχεροί, όπως κι εγώ,
εάν βρεθείτε Απρίλη μήνα στον Κεραμεικό,
ίσως τη δείτε ξαφνικά
να σέρνεται λικνιστικά
μες στα χλωρά τριφύλλια
Κι αν γύρω σας ακινητούν οι επιτύμβιες στήλες
κι έφιππος ο Δεξίλεως γλεντάει τον θάνατό του,
ακόμα κι αν σας συγκινεί μονάχα η τέχνη της σιωπής,
δώσετε λίγη προσοχή
στο θαύμα που ζωγράφισε ὁ Θεός πάνω στο καύκαλό της,
μα πιο πολύ
στο πείσμα της αδιάφορη να οδεύει προς τους τάφους.
(Χελώνη η ελληνική,
πατρίδα μου, βραδύ γλυπτό, που προσπερνάει τον Άδη.)
Να πω πως ήταν εμπειρία σημαδιακή, καθώς αναβίωσε η αρχαία τοπογραφία του Κεραμεικού, βιώσαμε τα μνημεία με τη λεγόμενη αισθητηριακή μέθοδο, εισήλθαμε στα καλλιτεχνικά εργαστήρια των αρχαίων Αθηναίων, αλλά κυρίως στο ποιητικό εργαστήρι της Τασούλας Καραγεωργίου, διότι για εμάς -αφού ήμασταν ποιητικό εργαστήρι- αποτέλεσε και ένα μάθημα για το πως το βίωμα και η εμπειρία μετατρέπονται σε ποιητική ύλη. Διαβάζουμε στο ποίημα “Πήλινη Κοσμογονία”:
Δεν τα κοιτάζω πια
εκείνα τα μικρά κεραμεικά αντικείμενα
-τα περισσότερα κτερίσματα σε τάφους·
τις πινακίδες μόνο που τα συνοδεύουν αντιγράφω.
Κρυφά από τους τουρίστες και τους φύλακες
κλέβω εξαίσιες λέξεις.
[…]
Κλείνοντας, η ίδια η συλλογή αποκομμένη από το δικό μας βίωμα προσπαθεί να φτιάξει έναν χώρο περισυλλογής πάνω στο ίδιο το μυστήριο της ζωής, παίρνει τη γωνιά του Κεραμεικού για να φτιάξει μια έσω γωνιά. Ιδού από το ποίημα “Με την παλιά πατρίδα”:
Σήμερα θα ’ρθω πάλι εδώ
και ας ανήκω οριστικά στο αστικό τοπίο
[…]
με μια κρυμμένη νέκυια στην τσάντα
Ή αλιεύω από το ποίημα Μέσα στον ψίθυρο:
(Έξω παραμονεύει ξενιτιά
με τους στριγγούς της ήχους·
εδώ, μέσα στον ψίθυρο, είναι η βαθιά πατρίδα.)
Μέσα σε αυτόν τον χώρο επομένως υπάρχει μια προστασία, ένα καταφύγιο ανάσας μέσα στην άγρια πόλη και με τα ποιήματα σχολιάζεται και η γλυκόπικρη σύγχρονη εμπειρία της ζωής που μοιραζόμαστε όλοι. Για να θυμηθούμε τον Κωστή Μοσκώφ που λέει: Γεννήθηκα την εποχή του χαλκού / τώρα δεν με θυμάται πια κανένας / σκεπάσαν τους βωμούς μου δάφνες και φρύγανα– η συλλογή της κυρίας Καραγεωργίου κάνει ακριβώς το αντίστροφο, ξορκίζει τη λήθη.
Τέλος, το τελευταίο ποίημα της συλλογής και ένα από τα πιο όμορφα, είναι το “Πιο τυχερός ο κότσυφας“:
Μια επιγραφή με ειδοποιεί:
όρος ειμί Κεραμεικού,
όμως εγώ θα φύγω.
Δίνω κρυφά ένα φιλί
στου Κούρου του αρχαϊκού
το λαβωμένο χέρι
κι αφήνω τα μικρά πουλιά
στις πέτρες και στα μάρμαρα
και στις λευκές ληκύθους.
Τώρα πατώ την άσφαλτο κι όχι τ’ αφράτο χώμα.
Αχ, πόλη, πάλι το ’κρυψες το μυστικό ποτάμι.
(Κάτι θα ξέρουν τα πουλιά και δεν μεταναστεύουν
– πιο τυχερός ο κότσυφας απ’ τ’ άστεγο κορίτσι.)
* Το κείμενο εκφωνήθηκε στις 13/6/2025, στο Πολιτιστικό Κέντρο «Γιάννης Ρίτσος» του Δήμου Αιγάλεω, στην εκδήλωση-αφιέρωμα στο πολυσχιδές ποιητικό έργο της Τασούλας Καραγεωργίου, οργανωμένη από τις εκδόσεις Κέδρος και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη του Δήμου Αιγάλεω.
