Για την Χριστίνα Λιναρδάκη

Hold fast to dreams/For if dreams die

Life is a broken-winged bird/That cannot fly.

 Langston Hughes

Η αφροαμερικανική ποίηση είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η Αμερική, ωστόσο αυτό το σημαίνον σημείο αναφοράς της αμερικανικής ταυτότητας συχνά παραβλέπεται και σε μερικές περιπτώσεις θα ισχυριζόμαστε προκλητικά. Σε αυτή την λιλιπούτεια περιπλάνηση σε κάποιες ψηφίδες της λίαν ενδιαφέρουσας και καθηλωτικής ιστορίας της αφροαμερικανικής ποίησης, από τις απαρχές της στο διατλαντικό δουλεμπόριο μέχρι τη σημερινή και σαφώς διαφορετική πραγματικότητα, ο υπομονετικός και ενδιαφερόμενος αναγνώστης ανιχνεύει διαμάντια της συγκεκριμένης ποίησης από τα τραγούδια των σκλάβων μέχρι τους σημερινούς βραβευμένους ποιητές. Καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα στυλ και μορφών, ξεχασμένες εν πολλοίς προσωπικότητες όπως η Φίλλις  Ουίτλεϋ (Phillis Wheatley, 1753–1784) και ο Πολ Λόρενς Ντάνμπαρ (Paul Laurence Dunbar, 1872-1906) έρχονται δίπλα-δίπλα με άλλους λιγότερο γνωστούς ποιητές που εξερεύνησαν ποικίλα μονοπάτια τολμηρής για την εποχή τους πρωτοτυπίας. Ωστόσο, πολλά από αυτά έμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην αφάνεια, ενώ άλλα ήλθαν για διάφορους λόγους στην επικαιρότητα και κάποια επαινέθηκαν.

Ο Αφροαμερικανός  κοινωνιολόγος και ποιητής,  Κάλβιν Χέρντον (1932–2001), έμεινε γνωστός κυρίως για τη μελέτη του «Σεξ και Ρατσισμός στην Αμερική» του 1965, η οποία όπως ειπώθηκε υπήρξε μια ειλικρινής ματιά στον ρόλο που έπαιξαν οι σεξουαλικές εντάσεις στο αμερικανικό φυλετικό χάσμα. Στο ποίημά του «Το μακρυνό τύμπανο» (The Distant Drum), η εμβληματική αυτή φιγούρα του Κινήματος των  Μαύρων Τεχνών (Black Arts Movement,  BAM) της δεκαετίας του 1960, γράφει,  «Δεν είμαι μεταφορά ούτε σύμβολο/Αυτό που ακούς δεν είναι ο άνεμος στα δέντρα/ Ούτε κάποια γάτα που σακατεύεται στο δρόμο/Εγώ σακατεύομαι στο δρόμο/Εγώ είμαι αυτός που κλαίει, γελάει, νιώθει πόνο ή χαρά/Το λέω αυτό επειδή υπάρχω/Αυτή είναι η φωνή μου/Αυτές οι λέξεις είναι δικές μου, το στόμα μου /Τις προφέρει, το χέρι μου τις γράφει/Είμαι ποιητής/Είναι η γροθιά μου που ακούς να χτυπάει/Πάνω στο αυτί σου», μια απεγνωσμένη και οργισμένη κραυγή για την αναγνώριση της ανθρώπινης υπόστασης των μαύρων. Το κείμενο απορρίπτει τις ρομαντικές ή λογοτεχνικές μεταφορές, απαιτώντας από τον αναγνώστη να αντιμετωπίσει την ωμή, φυσική πραγματικότητα της φυλετικής βίας και της καταπίεσης.

(I am not a metaphor or symbol/This you hear is not the wind in the trees/Nor a cat being maimed in the street/I am being maimed in the street/It is I who weep, laugh, feel pain or joy/
Speak this because I exist/This is my voice/These words are my words, my mouth/Speaks them, my hand writes/I am a poet/It is my fist you hear beating/Against your ear).

Αν εξετάσει κανείς το θέμα, εύκολα και γρήγορα διαπιστώνει ότι  η αφροαμερικανική ποίηση προηγείται χρονικά του έθνους που έγινε οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και αποτελεί κεντρικό και βεβαίως αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας και της έκφρασής του. Αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς της αμερικανικής λογοτεχνικής παράδοσης και αξίζει αναμφίβολα ενός βαθμού αναγνώρισης για την αισθητική της ποιότητα και την επιρροή της στον παγκόσμιο πολιτισμό. Παρ’ όλα αυτά, ετούτο το εξαιρετικό σώμα γραφής, ελάχιστα έχει μελετηθεί εις βάθος.

Ωστόσο, οι περισσότεροι σήμερα συμφωνούν ότι τα θεμέλια της αφροαμερικανικής λογοτεχνικής παράδοσης βρίσκονται στην ποίησή της. Όπως είναι ευνόητο, είναι αδύνατο να σηματοδοτηθεί η ακριβής γένεση της αφροαμερικανικής ποίησης, αλλά η ιστορία της τεκμηρίωσής της πρέπει να δρομολογείται το αργότερο από τις ποιητικές εκφράσεις των πρώτων απαχθέντων Αφρικανών που αποβιβάζονται σε αμερικανικό έδαφος, η οποία συχνά χρονολογείται κάπου στα 1619. Έτσι, είναι πολύ πιθανό να φανταστεί κανείς, ότι η αφροαμερικανική ποιητική παράδοση ξεκίνησε με τα τραγούδια των σκλάβων που σφυρηλατήθηκαν από την όποια χρονική παραμονή τους στα  γενέθλια αφρικανικά χώματά  τους, συντέθηκαν με το τραύμα του Μεσαίου Περάσματος και επηρεάστηκαν βαθιά από την εμπειρία της δουλείας στην αμερικανική κουλτούρα των φυτειών του Νότου. Αυτό το σώμα της προφορικής αναγκαστικά ποίησης, δεν γράφτηκε μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα, πιθανώς διακόσια χρόνια ή και περισσότερο μετά την πρώτη του δημιουργία, αλλά οι ρυθμοί, οι εκφράσεις, οι προοπτικές, οι ρητορικές στρατηγικές και τα θέματά του εγκαινιάζουν ένα πλαίσιο για έναν αυθεντικό κανόνα και μια βάση όπου οι μελλοντικές γενιές αναγνωστών και συγγραφέων θα μπορούσαν να αναφερθούν βιβλιογραφικά  και να υπαινιχθούν από τον δέκατο έβδομο έως τον εικοστό πρώτο αιώνα. Ξεκινώντας με τα τραγούδια των σκλάβων από τις γεωγραφικά μακρυνές τους πλέον ρίζες,  η ποίηση των Αφροαμερικανών έχει θεωρηθεί ως κάτι μοναδικό και με μια ξεχωριστή δύναμη και ικανότητα να επηρεάζει το αναγνωστικό κοινό. Πρέπει όμως να σημειωθεί, ότι από τις πρώτες εποχές της κριτικής της αξιολόγησης, ο ενθουσιασμός και ο σκεπτικισμός αντανακλούσαν τους φόβους, τις αξίες και τις προκαταλήψεις των πλέον μακρυνών και διαφορετικών εποχών. Αρκετοί ήταν οι εμπλεκόμενοι μελετητές  και  σχολιαστές οι οποίοι αναρωτιόντουσαν αν η αφροαμερικανική ποίηση και οι αρχικές της πηγές ήταν πρωτόγονες ή εκλεπτυσμένες, υψηλής ή επουσιώδους τέχνης, αμερικανικές ή ξενόφερτες, τυχαίες ή δομημένες, δύσκολες ή ειλικρινείς, αφελείς ή  πονηρές, αληθινή ποίηση ή ένας άσκοπος εν τέλει θόρυβος που εμφιλοχωρούσε σταδιακά και ύπουλα στον συγκεκριμένο  χώρο.

Παλινδρομώντας λίγο στην πολύχωρη ιστορία, οι πρώτοι ακροατές περιέγραφαν τα τραγούδια των Αφρικανών σκλάβων ως περίεργα, άγρια, μοναδικά και διαφορετικά, με τρόπους που ήταν δύσκολο να οριστούν. Ακόμα και ο Ντυ Μπουά (W. E. B. Du Bois), ο οποίος τα αποκάλεσε ως «την πιο όμορφη έκφραση της ανθρώπινης εμπειρίας που γεννήθηκε από αυτή την πλευρά της θάλασσας», τα ανέφερε ως περίεργα παλιά τραγούδια που περιείχαν παράξενες λέξεις. Αν και αυτά τα τραγούδια των σκλάβων θεωρούνταν περίεργα, οι κριτικοί αγνόησαν τόσο την ποιότητα όσο και την πρωτοτυπία τους. Κάποιοι απέδωσαν την παραδοξότητά τους στο γεγονός ότι ήταν κακές απομιμήσεις λευκών ύμνων ή στίχων. Άλλοι εξέφρασαν υποψίες για το ξενόφερτο των άγνωστων λέξεων, ήχων και φράσεων. Από την αρχή της, πάντως, η αφροαμερικανική ποίηση όφειλε και έπρεπε να είναι εφευρετική και έξυπνα ανατρεπτική. Η επικοινωνία αποτελούσε άμεση πρόκληση για τους απαχθέντες Αφρικανούς, οι οποίοι συγκεντρώνονταν σωρηδόν σε δουλεμπορικά πλοία που μετέφεραν πολλαπλούς πολιτισμούς, οι οποίοι αναγκαστικά έπρεπε να δημιουργήσουν γλωσσικό και κοινωνικό κοινό έδαφος. Όταν, μετά από πολλές ταλαιπωρίες, έφτασαν στις  φυτείες στην Αμερική, πολλοί από τους σκλάβους στερούνταν, όπως είναι ευνόητο,  την ικανότητα ανάγνωσης και γραφής. Τα τραγούδια των σκλάβων έπρεπε αναγκαστικά να μεταδίδονται προφορικά και να εξυπηρετούν αποτελεσματικά ποικίλους σκοπούς, κι έτσι χρησιμοποιήθηκε έξυπνα και δυναμικά η προφορική παράδοση της Αφρικής. Αυτοί οι χιλιοτραγουδισμένοι στίχοι προσέφεραν στους σκλάβους ένα μέσο έκφρασης της δικής τους κοσμοθεωρίας και θεολογίας, διατηρώντας παράλληλα ουσιώδεις λεπτομέρειες από την αφρικανική ζωή, όση βεβαίως πρόλαβαν πριν απαχθούν, οικοδομώντας τώρα κοινότητες, διατηρώντας ζωντανή την ελπίδα επικοινωνίας κατά την διάρκεια της εργασίας, χαλάρωση από την εξουθενωτική ολοήμερη εργασία με στοιχειώδη ψυχαγωγία και αποστολή μηνυμάτων αντίστασης στην καταπίεση, ανταλλαγής τοπικών και πολιτικών ειδήσεων και μεταφοράς συνήθων  πρακτικών πληροφοριών. Υπήρξε συνολικά ένα σπάνιο έργο τέχνης που σήμαινε  τόσα πολλά για  τόσους πολλούς εκεί στον καινούργιο κόσμο.

Ωστόσο, η αντίληψη της αφροαμερικανικής ποίησης ως κάτι διαφορετικό από την κυριαρχούσα αγγλοαμερικανική ποίηση, ήταν μια αμφίσημη διαδικασία και επικίνδυνη ισορροπία  που ακολούθησε το είδος από τις ρίζες του μέχρι και τις μέρες μας. Φυσικά ήταν κάτι το διαφορετικό αλλά μόνο με συγκεκριμένους τρόπους, αφού η αφροαμερικανική ποίηση φαίνεται πλέον να θεωρείται αυθεντική έκφραση της γλώσσας, των ιδεών και των εμπειριών των συγκεκριμένων δημιουργών της. Όμως η ικανότητα πολλών εκείνης  της παράδοσης να εργάζονται μέσα στους κανόνες και με τις συνήθειες της αγγλικής ποίησης, έχει προκαλέσει αρνητικές συγκρίσεις, όπως για παράδειγμα η περίπτωση της Φίλλις Ουίτλεϋ. Από την άλλη μεριά, ωστόσο, κατά ειρωνικό τρόπο, όταν η αφροαμερικανική ποίηση υπήρξε πιο πρωτότυπη και ιδιαίτερη, είχε επικριθεί ως πρωτόγονη, απλή ή και παράξενη. Εύλογη όμως φαίνεται η άποψη ότι αν η αφροαμερικανική ποίηση κριθεί με βάση τα δύο αυτά κριτήρια, δεν θα μπορεί να κερδίσει σεβασμό από καμία από αυτές τις εναλλακτικές απόψεις με αποτέλεσμα αυτό το σώμα ποίησης να έχει υποστεί μια μακρά ιστορία αποκλεισμού από την λυρική ποίηση και το λογοτεχνικό γίγνεσθαι, κι’ όλα αυτά όπως έδειξε η πραγματικότητα μέχρι πολύ πρόσφατα. Από κριτικής άποψης, τώρα, η αφροαμερικανική ποίηση έχει από καιρό διατυπωθεί ως ο συγκεκριμένος όρος, που αντανακλά τις συνθήκες ενός πληθυσμού που έχει αγωνιστεί για ισότητα για περισσότερους από τέσσερις συνολικά  αιώνες. Αναπόφευκτα, το ζήτημα των φυλετικών διακρίσεων στην Αμερική σχετίζεται άρρηκτα και με τις πολυποίκιλες αντιλήψεις για την αφροαμερικανική ποίηση. Άλλωστε, πολλάκις τονίστηκε και από πολλούς ότι η Αμερική είναι ένα έθνος που βασίστηκε στην καταπίεση, μια αχανής χώρα όπου οι μαύροι καλλιτέχνες σε όλους τους τομείς έχουν υποστεί διακρίσεις, εκμετάλλευση και περιορισμένες ευκαιρίες για επιτυχία και αναγνώριση, παρά την τεράστια επιρροή των Αφροαμερικανών καλλιτεχνών στον παγκόσμιο πολιτισμό, όπως τόσο δυναμικά και μεγαλόψυχα έδειξε η συνέχεια. Κι’ όλα αυτά γιατί ο κατάλογος με τα έργα ή τους συγγραφείς που θεωρούνται κλασσικά, αυθεντικά και κορυφαίας αξίας για έναν πολιτισμό, δεν είναι αιώνιες αλήθειες ποιότητας, αλλά μεταβλητές και ανταγωνιστικές παράμετροι, και αλλάζουν συχνά για να αντανακλούν τις τρέχουσες αξίες των εποχών, των τόπων, των θεσμών και των διαφόρων κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων. Αυτό βεβαίως μπορεί να είναι αλήθεια, αλλά αυτοί που διαπιστώνουν  την αξία δεν είναι απαραίτητα εκείνοι που έχουν τη δύναμη των θεσμών μαζί τους.

Σημαντικό γεγονός εδώ αποτέλεσε η εμφάνιση, το 1997, της πρώτης έκδοσης της «Ανθολογίας Αφροαμερικανικής Λογοτεχνίας» (The Norton Anthology of African American Literature), επιμελημένης από τους Henry Louis Gates, Jr. και Nellie Y. McKay, η οποία υπήρξε ένα πολυαναμενόμενο γεγονός-ορόσημο για όλους. Ένα παράλληλο, σημαντικό γεγονός, με τον δικό του βεβαίως τρόπο, ήταν η επανέκδοση το 1999 της «New American Poetry, 1945–1960»,  με επιμέλεια του Donald Allen. Με περισσότερα από 100.000 αντίτυπα που πουλήθηκαν, η «Νέα Αμερικανική Ποίηση» έχει γίνει μια από τις πιο επιδραστικές ανθολογίες που έχουν δημοσιευτεί στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και εντεύθεν. Ένα πρόβλημα με αυτήν την ανθολογία, που περιγράφεται ως εκπρόσωπος της αντικουλτούρας και κάποιων άλλων ονομασιών που χλευάστηκαν από τον κυρίαρχο τύπο, ήταν η συμπερίληψη μόνο ενός Αφροαμερικανού ανάμεσα σε σαράντα τέσσερις ποιητές: του ΛεΡόι Τζόουνς (LeRoi Jones) συγκεκριμένα, που αργότερα ονομάστηκε  Αμίρι Μπαράκα (Amiri Baraka). Στην ιστορία της αμερικανικής λογοτεχνίας, φαίνεται ότι μόνο ορισμένα είδη διαφορετικότητας ήταν αποδεκτά ή ακόμη και ορατά όταν εμπλέκονταν ζητήματα φυλής. Αλλά, για να είμαστε αφόρητα ειλικρινείς,  κάπως έτσι συνεχίστηκε η κατάσταση μέχρι τα τέλη του εικοστού αιώνα. Από τις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, η αφροαμερικανική ποίηση εμφανίζεται σε πολύ μεγαλύτερη ποσότητα και ποικιλία, γεγονός που αποδεικνύει ότι η δυνατότητα και η πρόσβαση, η ύπαρξη και η δημόσια παρουσία, είναι οι οδοί προς την περαιτέρω γνωστοποίησή της και την επιλογή, αλλά αυτό εξαρτάται επίσης από τους όρους της επιλογής.  Σήμερα, είναι φανερό ότι τα  πράγματα έχουν διανύσει μεγάλη απόσταση, ειδικά σε ποσότητα, προς την ένταξη περισσότερων Αφροαμερικανών ποιητών  στο ρεύμα της εποχής, αλλά όχι απαραίτητα σε εύρος και ποικιλομορφία.

Η «Ανθολογία Ποίησης Wadsworth» (The Wadsworth Anthology of Poetry) είναι μια φιλόδοξη και καινοτόμος ποιητική ανθολογία, η οποία εκδόθηκε το 2006 από τον εκδοτικό οίκο Wadsworth Publishing Co., φέρει την υπογραφή του καταξιωμένου ποιητή, βιογράφου και καθηγητή Jay Parini και παρουσιάζει μια ουσιαστική εκπροσώπηση της αφροαμερικανικής και ταυτόχρονα της ποίησης της μαύρης διασποράς. Εκεί μέσα παρουσιάζονται μεταξύ των άλλων, το «The Bars’ fight», το μοναδικό της ποίημα της  Λούσι Τέρι Πρινς (περ. 1733–1821), το «Για τον θάνατο του Αιδεσιμότατου κ. Τζωρτζ Γουάιτφιλντ, 1770»  (On the Death of Rev. Mr. George M. Whitefield 1770) της Φίλλις Ουίτλεϋ, τη «Σκλάβα μάνα» (The Slave Mother) της Φράνσις Χάρπερ (Frances Ellen Watkins Harper, 1825-1911), το «Για τους ανθρώπους μου» (For My People) της Μάργκαρετ Γουώκερ (Margaret Walker), και ακόμα τα «Κάθομαι και Ράβω» (I Sit and Sew) της Άλις Ντάνμπαρ Νέλσον (Alice Moore Dunbar-Nelson, 1875–1935), «Μάλκολμ» (Malcolm) της Λουσίλ Κλίφτον (Lucille Clifton, 1936-2010), «Ντάγκλας» (Douglass) του Πωλ Λώρενς Ντάνμπαρ, 1872–1906), «America» του Κλοντ Μακκέι (Claude McKay, 1889-1948), τα ποιήματα «A Poem for Black Hearts» και «A New Reality is Better than a New Movie!» από τον Amiri Baraka, πέντε γνωστά σήμερα ποιήματα του Λάνγκστον Χιουζ, και κάποια  άλλα αφροαμερικανών ποιητών.

Σε αυτή την τεράστια ανθολογία των 712 σελίδων, που καλύπτει όλη την ποίηση στα αγγλικά ή που επηρεάζει την αγγλική παράδοση, το ποσοστό των Αφροαμερικανών και μαύρων ποιητών της διασποράς μπορεί να είναι μικρό, ωστόσο όλα τα ποιήματα και οι ποιητές που αναφέρθηκαν από τον Parini, είναι μια πραγματικά στοχαστική και καλά επιλεγμένη επιλογή που ενισχύει τους διεθνείς δεσμούς και οπωσδήποτε υποδηλώνει κάποια πρόοδο πάνω στο συγκεκριμένο θέμα. Όπως ήταν αναμενόμενο, η μεγαλύτερη επιλογή που δίνεται σε οποιονδήποτε μαύρο ποιητή ανήκει στον Λάνγκστον Χιουζ, ο οποίος εκπροσωπείται από πέντε ποιήματα.

Οι επόμενες γενιές προοδευτικών και οραματιστών Αφροαμερικανών ποιητών ακολούθησαν τα βήματα αυτών των προκατόχων τους, οι οποίοι με τη σειρά τους εξέταζαν και επέκτειναν την κληρονομιά των δικών τους προκατόχων. Μερικοί  από τους πιο καινοτόμους και απαιτητικούς ποιητές των τελευταίων δεκαετιών περιλαμβάνουν τους Τρέισι Μόρις (Tracie Morris), Έρικα Χαντ (Erica Hunt, γεν 1955), Γουίλ Αλεξάντερ (Will Alexander, 1948), Ρόναλντ «Ρον» Άλεν (Ron Allen, 1947–2010),  Τι Τζέι Άντερσον III (T. J. Anderson III, γεν. 1958), Χάρμονι Χόλιντεϊ (Harmony Holiday, γεν. 1982), Ντάγκλας Κίρνεϊ (Douglas Kearney, γεν. 1974), και πολλοί άλλοι φυσικά, οι οποίοι μεταφέρουν μια αμερικανική φωνή και ένα εμφανές πνεύμα ανεξαρτησίας, ατομικότητας και ελευθερίας.

Βιβλιογραφία για περαιτέρω μελέτη

• Lauri Ramey: A History of African American Poetry. Cambridge University Press. 2019
• Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης: Για τους ξεριζωμένους μαύρους ‘ανθρώπους’ της Μάργκαρετ Γουώκερ. Εφημερίδα των Συντακτών. 1 Φεβρουαρίου 2016.
• Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης: Μικρή αναφορά στην αφροαμερικανή ποιήτρια Άλις Ντάνμπαρ Νέλσον (Alice Moore Dunbar-Nelson, 1875–1935). Fractal. Η γεωμετρία των ιδεών. 32o  Τεύχος. Ιανουάριος 2017.

Υποσημείωση: Για πολλές από τις παραπάνω εμβληματικές μορφές της αφροαμερικανικής ποίησης, ο γράφων έδωσε περισσότερα στοιχεία στα παρακάτω βιβλία του, όλα από τις Εκδόσεις Οδός Πανός:

1. «Το πιο διάσημο πρόσωπο που κανένας δεν ήξερε (Μάργκαρετ Γουώκερ (1915-1998)». Μάρτιος 2017.
2. «Η Αντζελίνα Ουέλντ Γκρίμκι και ο κόσμος της». Ιούλιος 2021.
3. «Οι απαρχές της λογοτεχνίας του αμερικάνικου Νότου». Αύγουστος 2025.
4. «Αγαπημένες Αφροαμερικανίδες ποιήτριες». Μάρτιος 2026.
5. «Το τριπλό αλγεινό ταξίδι των Αφροαμερικανών». Φεβρουάριος 2019.
6. «Επιβιώνοντας στον αμερικάνικο Νότο». Οκτώβριος 2022.