Η μαρτυρία και το μαρτύριο της φροντίδας (για τη συλλογή «Αποστάτες άγγελοι» της Πωλλέτας Ψυχογυιοπούλου, ISBN: 9786182080931)
Χριστίνα Λιναρδάκη
Η ψυχή τόπος ολόσκιωτος
ενέχει σεβασμό ζωσμένη αγρίεμα

(«Αγγελίνες»)

Οι υποφωτισμένοι φροντιστές ατόμων με αναπηρία, χρόνιες νόσους ή νευροδιαφορετικότητα που αποφασίζουν να εκφράσουν την εμπειρία τους ποιητικά συγκροτούν διεθνώς ένα διακριτό σώμα ποιητών, το έργο των οποίων αναπόφευκτα τέμνεται με τη λογοτεχνία της αναπηρίας και τις συναφείς σπουδές. Συχνά αναδεικνύει πολύτιμες συμπληρωματικές συνιστώσες, όπως αυτές που αναδύονται από τη συλλογή Αποστάτες άγγελοι της Πωλλέτας Ψυχογυιοπούλου (εκδόσεις Κουκκίδα, 2024), μια συλλογή που θίγει το θέμα της φροντίδας ενός στενού συγγενή ο οποίος πάσχει από ψυχική νόσο, από την οπτική γωνία του φροντιστή.

Μια σημαντική λοιπόν συνιστώσα που θίγεται σε αυτό το βιβλίο είναι η συναισθηματική και η σωματική επιβάρυνση που συνεπάγεται η υποστήριξη ενός άλλου ανθρώπου, όσο αγαπημένος και κοντινός κι αν είναι. Η Ψυχογυιοπούλου αναφέρεται συχνά σε αυτήν στα ποιήματα της συλλογής της, με σχήματα λόγου που παραπέμπουν σε μια δύσκολη, συχνά δυστοπική πραγματικότητα: «Καθώς οι ψυχές αναδεύονται/ άκου πώς σέρνεται το κακό», γράφει στο ποίημα «Ποίησης εστία», ενώ στο ποίημα «Φωτογραφικό κλικ» αντιδιαστέλλει την ευτυχία από την οποία λάμπουν οι γονείς της σε μια φωτογραφία προς «τα θρύψαλλα μελλοντικής καταιγίδας» που έμελλε να βρει τα παιδιά τους, εξαιτίας της ψυχικής νόσου του ενός αδελφού. Στο ποίημα «Κλαδιά κεριά», ανταύγειες από τα κλαδιά των δέντρων σαν άλλα κεριά «σέρνουν μελαγχολία/ στο θολό μου τοπίο./ Κι ο κόσμος μόνον νύχτα». Τέτοιοι στίχοι δείχνουν τις ζοφερές συνθήκες της ζωής της ως φροντίστριας, όπως φαίνεται και από το ποίημα «Μωβ»: «στις οδούς της οδύνης/ έντονη φωλιάζει ευωδιά/ σκέψεις μετέωρες/ ραμφίζουν της ψυχής τα μονοπάτια/ και τα μαυροπούλια», προκαλώντας ένα βάρος που είναι «δυσβάστακτο», όπως δηλώνει στο ποίημα «Ανοίκειες φωνές». «Όλα συντρίμμια γίνονται/ μαύρα φτερά και πούπουλα// Μαύρο σκότος/ λεκιάζει το πάλλευκο όνειρο», γράφει στο ποίημα «Πάλλευκο όνειρο».

Πράγματι, το κόστος της φροντίδας είναι σημαντικό για τον φροντιστή, ιδίως σε περιπτώσεις που απαιτείται εικοσιτετράωρη επίβλεψη ή που υπάρχει σοβαρή γνωστική έκπτωση του φροντιζόμενου, εν τη εκκωφαντική απουσία θεσμοθετημένης υποστήριξης ή δυνατότητας προσωρινής απαλλαγής του φροντιστή από τα καθήκοντά του για αποφόρτιση. Η φροντίδα μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια εξάντληση, παραμέληση της προσωπικής υγείας και ψυχοσωματική εξουθένωση του φροντιστή. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να οδηγήσει σε επιβάρυνση των προσωπικών του σχέσεων, σε κοινωνική απομόνωση αλλά και σε οικονομική πίεση που προκύπτει από την αντιμετώπιση των ιατρικών εξόδων ή/και των εξόδων διαβίωσης του προσώπου που χρειάζεται τη φροντίδα.

«Νοτισμένη η θλίψη/ κ’ οι πίδακες άλογων συνειρμών/ σιντριβάνι», παραδέχεται η ποιήτρια στο ποίημα «Κρατούσα κληρονομικότητα», ενώ και στο ποίημα «Εκ του τάγματος δαιμόνων» η γραφή της είναι εύγλωττη: «Η αγάπη μηδενίζεται/ η πίστη αφανίζεται», καθώς περιγράφει τα συνθλιπτικά συναισθήματα που βιώνει ένας εξαντλημένος φροντιστής, ένας άνθρωπος που συγκλονίζεται από το θέαμα που αντικρίζει: «Τα μάτια τους… θύελλα σπέρνουν στα μάτια μου», γράφει στο ποίημα «Έκτη πτέρυγα» η ποιήτρια, μιλώντας για το Δαφνί και το θέαμα των τροφίμων που αντικρίζει εκεί. Αλλά και από μόνο του το θέαμα του πάσχοντος αδερφού είναι αρκετό για να την ταράξει: «Της μορφής μου εσύ μορφή/ σκοτεινή καταιγίδα/ με καταποντίζεις» (ποίημα «DNA»). Η εικόνα του τραβήγματος προς τα κάτω, προς τον όλεθρο, σαν από βαρίδι, ή του βουλιάγματος επανέρχεται στα ποιήματα: «Απόκαμα/ στ’ άψυχα μάτια σου βουλιάζω», ποίημα «Συναγερμός». Αλλά και ο ίδιος ο τίτλος της συλλογής, που δηλώνει αγγέλους που επαναστάτησαν, είναι δηλωτικός ενός τέτοιου τραβήγματος προς τα κάτω, πτωτικού από την αγγελική/θεϊκή κατάσταση.

Η εξισορρόπηση ανάμεσα στα προσωπικά όρια, το άγχος και την εξάντληση, από τη μία πλευρά, και στη συνειδητή επιλογή της παροχής φροντίδας και της διατήρησης της ψυχικής σύνδεσης με τον φροντιζόμενο σε ανθρώπινο επίπεδο, από την άλλη, οδηγούν στην παλινδρόμηση ανάμεσα στην ενεργητική αγάπη και την ένταση που βιώνει ένας φροντιστής, η οποία περιγράφεται ενδελεχώς στη συλλογή. Η αίσθηση του αδελφικού χρέους δεν εγκαταλείπει ποτέ την ποιήτρια: «Η μορφή σου έγνοια μου μόνη» (ποίημα «Πισωγύρισμα»), «Εσύ και εγώ/ στο όνομα της αδελφικής αγάπης/ χρέη πληρώνουμε ανεξόφλητα» (ποίημα «Αδελφική αγάπη»), και πιο αλληγορικά: «Κολυμπώ σ’ ένα νούφαρο/ καρδιόσχημο καράβι/ απλώνω τα χέρια, δεμένα/ σου γνέφω με λευκά φτερά» (ποίημα «Είδωλο»). Συγχρόνως όμως με το χρέος, σημειώνεται και ο αξιοσημείωτος φόβος που εκείνη νιώθει όταν αναγκάζεται να αντιμετωπίσει την παραφροσύνη του αδελφού της: «“Είσαι η αδελφή του Μέγα Αλέξανδρου” […] Συγκατανεύω τρομαγμένη» (ποίημα «Κατανομή ρόλων»), «Το μόνο πάθος μου/ ο φόβος./ Στοιχειώνει τη ζωή μου./ Κλέβει τη μέρα και το φως/ ανάσα, οσμή και γεύση» (ποίημα «Χώμα τάφος»), «Κομμάτια οι λέξεις και τρόμος/ εντός μου/ Κυνηγώ τη λήθη,/ θάβοντας την ενοχή» (ποίημα «Συναγερμός»). Το ζήτημα της ενοχής ή των τύψεων που νιώθει ο φροντιστής για τις αρνητικές σκέψεις που τον διακατέχουν φανερώνει ανάγλυφα τις εσωτερικές συγκρούσεις που τον κατακλύζουν.

Μια άλλη σημαντική συνιστώσα που αναδύεται από τη συλλογή είναι εκείνη του χρόνου. Ο χρόνος που απαιτεί η φροντίδα ενός άλλου ατόμου (care time) προκαλεί ένταση όταν συγκρούεται με τον συμβατικό, οργανωμένο βάσει της αρτιμέλειας χρόνο που απαιτεί η ζωή του φροντιστή. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν το μέλος της οικογένειας που έχει αναλάβει τη φροντίδα ενός ατόμου προσπαθεί να συνδυάσει ένα τυπικό εργασιακό ωράριο ή μια φυσιολογική προσωπική ζωή με τη διαχείριση π.χ. αιφνίδιων ιατρικών κρίσεων ή ιατρικών αναγκών του φροντιζόμενου. Η Ψυχογυιοπούλου αναφέρεται εμμέσως στο care time, μιλώντας κυρίως για το crip time, τον χρόνο δηλαδή όπως γίνεται αντιληπτός από ένα νευροδιαφορετικό άτομο,  αλλά και την απαραίτητη προσαρμογή στις ανάγκες και τις δυνατότητες του εν λόγω ατόμου: «Αμέτοχοι στο παρόν/ τη μέρα και τη νύχτα διαρκώς λεκιάζουν», γράφει στο ποίημά της «Επισκεπτήριο», όπου επίσης θα βρούμε τους στίχους: «Συνύπαρξη θεραπόντων/ και θεραπευόμενων/ σε κίνηση αργή». Το crip time περιγράφει μια μη κανονιστική σχέση του πάσχοντοςμε τον χρόνο: αναγκαστικά ο τελευταίος καλείται να γίνει ελαστικός και να προσαρμοστεί στις ανάγκες και τις δυνατότητες των πασχόντων, εν αντιθέσει με τον οργανωμένο βάσει της αρτιμέλειας χρόνο στον οποίο καλούνται να προσαρμόζονται οι νευροτυπικοί. Η ανάγκη ελαστικοποίησης του χρόνου συνιστά άρνηση των προτύπων παραγωγικότητας που απαιτεί ο καπιταλισμός στο πλαίσιο της συνεχούς και γραμμικής παραγωγής έργου. Ένα άτομο που δέχεται φροντίδα διεκδικεί τον προσωπικό του ρυθμό με τον οποίο θα γίνονται τα πράγματα, καθώς ένα απλό μπάνιο, το ντύσιμο ή η επεξεργασία πληροφοριών μπορεί να απαιτούν διπλάσιο ή τριπλάσιο χρόνο από τον συνηθισμένο. Αυτό, στο πλαίσιο των σπουδών αναπηρίας, δεν προσδιορίζεται σαν αναποτελεσματικότητα, αλλά σαν αναπόδραστη προσαρμογή στις ανάγκες του φροντιζόμενου ατόμου.

Η φροντίδα σαν πράξη, παρά τα σημαντικά βάρη που ενέχει, μπορεί να είναι πλήρης αγάπης και δυνητικά να προσφέρει στον φροντιστή προσωπική ικανοποίηση ή την αίσθηση εκπλήρωσης μιας ηθικής υποχρέωσης. Μπορεί επίσης να συμβάλει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητάς του και να δημιουργεί στιγμές οικειότητας από τις οποίες να μη λείπει το γέλιο. Η φροντίδα από πρόσωπο της οικογένειας που νοιάζεται για το άτομο με νόσο εμπίπτει στην έννοια της αλληλεξάρτησης, η οποία αντιδιαστέλλεται προς εκείνη της φιλανθρωπίας. Η φιλανθρωπία, μολονότι μοιάζει θετικό συναίσθημα, είναι στην πραγματικότητα μια ιεραρχική κατάταξη, αφού προϋποθέτει ένα άτομο σε δυσχερή θέση, το οποίο υποβιβάζεται συστηματικά σε υποκείμενο δυστυχίας και συγχρόνως αντικείμενο οίκτου, την ίδια στιγμή που τοποθετεί τον ελεώντα στη θέση εκείνου που έχει τη δύναμη και την τύχη. Η αλληλεξάρτηση, αντίθετα, παραπέμπει σε σχέση μεταξύ ίσων, όπου ακόμη και μόνη η παρουσία του φροντιζόμενου μπορεί να αποτελεί κάτι σημαντικό για τον φροντιστή. Σαν έννοια, άλλωστε, η αλληλεξάρτηση αναγνωρίζει ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι πλήρως αυτόνομος και ότι όλοι θα χρειαστούμε υποστήριξη σε κάποια φάση της ζωής μας, μεταμορφώνει δηλαδή την ανάγκη για φροντίδα από αδυναμία σε φυσικό κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η ποίηση της Πωλλέτας Ψυχογυιοπούλου δείχνει ότι, όπως κάθε άνθρωπος, έτσι και ο φροντιστής έχει ανάγκη υποστήριξης, καθώς συντρίβεται στη δίνη μιας σκληρής πραγματικότητας όπως αυτή περιγράφεται από την πληθώρα συμπτωμάτων που μαστίζουν τον αδελφό της εν προκειμένω («η επανεμφάνιση συμπτωμάτων διαρκής// σε συνεχή εκκρεμότητα η ζωή μας», από το ποίημα «Ανοίκειες φωνές»), τα οποία μάλιστα κάποτε τη βλέπουμε να προβάλλει ακόμη και στον εαυτό της: «Βυθίζομαι στον λαβύρινθο/ των λογισμών σου/ σκαρώνοντας στίχους» (ποίημα «Πέταλο αλόγου»). Η γραφίδα της γίνεται η κραυγή που αρθρώνει η απελπισία, την ίδια στιγμή που η αίσθηση του καθήκοντος τη συγκρατεί – έτσι συνεχίζει να γράφει. Οι λέξεις της γίνονται η γέφυρα που μένει τεντωμένη από την ανάγκη την οποία επιβάλλει η πραγματικότητα, σκιαγραφώντας τον – αν όχι ηρωικό, οπωσδήποτε πλήρη αυταπάρνησης – ρόλο του φροντιστή.

Περισσοτερα αρθρα