Εάν εγκύψουμε στο στενό πεδίο της νεοελληνικής αφηγηματικής πεζογραφίας, διαπιστώνουμε ότι βασικές διαβαθμίσεις της αναπηρίας, σωματικής και νοητικής ή και σχετικής με τις διαταραχές του λόγου ως ομιλίας,[1] έχουν ήδη αξιοποιηθεί από μείζονες εκπροσώπους της ώριμης ηθογραφίας, μιας ηθογραφίας που ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα και μέσα από έργα σημαντικών πεζογράφων μας (Γεώργιος Βιζυηνός, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Ανδρέας Καρκαβίτσας, Μιχαήλ Μητσάκης, Ιωάννης Κονδυλάκης, κ.ά.), δεν αποσιωπούσε την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης καθώς και τις σκοτεινές ή και απάνθρωπες όψεις της καθημερινότητας του χωριού και της πόλης.[2] Σημειωτέον ότι η ηθογραφία που προωθούσε την ειδυλλιακή ωραιοποίηση της ζωής στην ύπαιθρο και η ηθογραφία που βαθιά ψυχογραφούσε αποδίδοντας και σκληρές όψεις της ζωής, χρονικά συνυπήρξαν: το 1883 βραβεύτηκε η «Χρυσούλα» του Γεωργίου Δροσίνη, στον διαγωνισμό της Εστίας «προς συγγραφήν ελληνικού διηγήματος»,[3] ενώ την ίδια χρονιά στο ίδιο έντυπο δημοσιεύτηκε «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Γεωργίου Βιζυηνού.[4]
Αρκετοί διηγηματογράφοι μας της περιόδου από τα τέλη του 19ου έως τις αρχές του 20ού αιώνα (από τους σχετικά άγνωστους Αγαθοκλή Κωνσταντινίδη και Αθανάσιο Γκραβέλη έως τους Αργύρη Εφταλιώτη, Δημήτριο Χατζόπουλο, Δημοσθένη Βουτυρά, Ζαχαρία Παπαντωνίου και άλλους),[5] έχουν αξιοποιήσει πρόσωπα με αναπηρία ως λογοτεχνικούς ήρωες, με τη συγγραφική περίπτωση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη να είναι η πλέον χαρακτηριστική.[6] Ο «Σημαδιακός» (1889)[7] Μανουήλ Προυσαλής που «βλάβην είχεν εκ γενετής εις τον αριστερόν οφθαλμόν», η «Χτυπημένη» (1890)[8] με την «παράλυτη γλώσσα», ο δύσμορφος και γλωσσικά ελλειμματικός Αγρίμης στο «Θέρος-Έρος» (1891),[9] ο «χωλός και κυλλός και μογιλάλος» Ταπόης στο «Γουτού Γουπατού» (1899),[10] ο μικρός Κώτσος που είναι χωλός και τον ρίχνουν με βέργα στο διήγημα «Τ’ αερικό στο δέντρο» (1907)[11] καθώς και αρκετά ακόμη παπαδιαμαντικά (και όχι μόνο) λογοτεχνικά πρόσωπα ενδυναμώνουν μια παράδοση στην οποία οργανικά μπορούν να ενταχθούν, όπως θα προσπαθήσουμε να δείξουμε, και ορισμένοι λογοτεχνικοί ήρωες διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου.
(απόσπασμα από τη μελέτη «Από τη “Βαλέρια” της Μηλιάς στον Χριστάκη του “Σχώρα με”: όψεις της αναπηρίας σε διηγήματα του Σωτήρη Δημητρίου» στο Ευάγγελος Γρ. Αβδίκος & Κώστας Καραβίδας (επιμ.), Η πεζογραφία του Σωτήρη Δημητρίου, εκδόσεις Αιγόκερως 2025, σσ. 153-166).
Παραπομπές
[1] Βλ. Σταματία Παρασκευά Η αναπαράσταση της αναπηρίας στη νεοελληνική πεζογραφία 1880-1940: Η περίπτωση των διαταραχών λόγου, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Πατρών – Τμήμα Φιλολογίας, Πάτρα 2021.
[2] Βλ. Μάριο Βίττι, Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, Κέδρος, Αθήνα 1991, σσ. 160-161, όπου και παραπομπές στην ουσιαστική συμβολή των Ελένης Πολίτου-Μαρμαρινού και Roderick Beaton ως προς τη διακρίβωση και το εύρος του όρου «Ηθογραφία».
[3] Βλ. και Γιάννης Παπακώστας, Το περιοδικό «Εστία» και το διήγημα, Εκπαιδευτήρια Κωστέα-Γείτονα, Αθήνα 1982.
[4] Βλ. και τη σχετική επισήμανση του Παν. Μουλλά: «Το νεοελληνικό διήγημα και ο Γ. Μ. Βιζυηνός», στον τόμο Γ. Μ. Βιζυηνός, Νεοελληνικά διηγήματα, επιμ.: Παν. Μουλλάς, Εστία: Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1994, σ. μ’.
[5] Βλ. Παρασκευά, ό.π. (σημ. 1), σσ. 84-91, 103-160.
[6] Βλ. ενδεικτικά, Μένη Πουρνή, «Μορφές εκφοβισμού στα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη», στο ηλ. περ. Ο Αναγνώστης. Ματίνα Παρασκευά, «Μεταξύ τρόμου και χλεύης: Η αναπαράσταση της αναπηρίας στο διήγημα “Γουτού Γουπατού” του Αλ. Παπαδιαμάντη» στον τόμο Πρακτικά 9ου Συνεδρίου Μεταπτυχιακών και Υποψηφίων Διδακτόρων, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ (4-7 Οκτωβρίου 2017), ΕΚΠΑ, Αθήνα 1982, σσ. 103-113.
[7] Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Ο Σημαδιακός», στο Άπαντα, κριτική έκδοση: Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, τόμος Γ, Δόμος, Αθήνα 1984, σσ. 211-216.
[8] Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Η χτυπημένη», στο Άπαντα, τόμος Β, ό.π. (σημ. 7), σσ. 135-142.
[9] Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Θέρος-Έρος. Ειδύλλιον της Πρωτομαγιάς», στο Άπαντα, τόμος Β, ό.π. (σημ. 7), σσ. 183-209.
[10] Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Γουτού γουπατού», στο Άπαντα, τόμος Γ, ό.π. (σημ. 7), σσ. 183-193.
[11] Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Τ’ αερικό στο δέντρο», στο Άπαντα, τόμος Δ, ό.π. (σημ. 7), σσ. 211-216.
