Το βιβλίο της φιλολόγου Νίκης Μισαηλίδη Το αντικειμενικό τυχαίο και οι συμβολισμοί του ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ.Γονατά (εκδ. Υψικάμινος, Φεβρουάριος 2026) αποτελεί μεταπτυχιακή εργασία που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Κοινού Διαπανεπιστημιακού Προγράμματος Σπουδών Δημιουργική Γραφή του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (Ε.Α.Π.) και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας.
Eκτός από το προλογικό σημείωμα της συγγραφέως και τον πρόλογο της διδάκτορος Νεοελληνικής Φιλολογίας Ξένης Σ. Σκαρτσή, η μελέτη της Ν.Μ. διαρθρώνεται σε ενότητες ως εξής: 1. Εισαγωγή 2. Εργογραφία Ε.Χ.Γονατά – Λογοτεχνικές επιρροές – Ειδολογική κατάταξη 3. Η υπερρεαλιστική τεχνική του αντικειμενικού τυχαίου 4. Το αντικειμενικό τυχαίο και οι συμβολισμοί του ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ.Γονατά. Ακολουθούν τα Συμπεράσματα της συγγραφέως, η Βιβλιογραφία και ένα Παράρτημα με τα αρχετυπικά σύμβολα σύμφωνα με τον Jung στο έργο του Ε.Χ.Γονατά. Το βιβλίο αποτελεί μια ενδελεχή και εμπεριστατωμένη μελέτη της χρήσης του αντικειμενικού τυχαίου στην λογοτεχνική δημιουργία του Ε.Χ.Γονατά.
Εισαγωγικά αναφέρεται ο στόχος της εργασίας, που είναι ακριβώς η διερεύνηση της υπερρεαλιστικής τεχνικής του αντικειμενικού τυχαίου (le hazard objectif) και των χαρακτηριστικών της στο έργο του Ε.Χ.Γονατά με βάση τέσσερα στοιχεία-προϋποθέσεις: περιπλάνηση, απροσδόκητες συναντήσεις με εξαιρετικά πρόσωπα, ανία και μοναξιά, λανθάνουσες επιθυμίες. Θεωρητικά η Ν.Μ. βασίζεται στην πρακτική κριτική -ειδική τεχνική λογοτεχνικής ανάλυσης, που απομονώνει το κείμενο από την ιστορία και τα συμφραζόμενα-. Παράλληλα η Ν.Μ. χρησιμοποιεί σαν ‘εργαλείο’ την θεωρία του Carl G. Jung για το συλλογικό ασυνείδητο, την λειτουργία και τους συμβολισμούς του, καθώς και το λεξικό των συμβόλων του J.-E. Cirlot, ακολουθώντας μιαν ενδιαφέρουσα και ελκυστική πορεία εργασίας.
Σχετικά με την δεύτερη ενότητα, η Ν.Μ. συλλέγει σημαντικές πληροφορίες βιογραφικού χαρακτήρα, αναφέροντας χαρακτηριστικές πληροφορίες για τις φιλικές σχέσεις του Γονατά με τον Μίλτο Σαχτούρη, τον Δημήτρη Καμπούρογλου, τον Γιώργο Κοτζιούλα και τον Νίκο Εγγονόπουλο, τον τελευταίο εκ των οποίων ο Γονατάς θεωρούσε δάσκαλό του. Καταγράφει επίσης το σύνολο των έργων του Ε.Χ.Γονατά, τα οποία διακρίνονται σε Αφηγηματικά Κείμενα (1937-2006) και Μεταφράσεις. Για τις μεταφράσεις μάλιστα, η Ν.Μ. αναφέρει πως ο Γονατάς είχε τιμηθεί με το Κρατικό βραβείο Λογοτεχνικής μετάφρασης.
Όσον αφορά την ειδολογική κατάταξη των κειμένων, η Ν.Μ. εντοπίζει την προτίμηση του Γονατά στη μικρή φόρμα κειμένου. Τα κείμενά του χαρακτηρίζονται ως «ποιητικότροπη παραδοξογραφία σε σύντομο πεζό» (Α. Νάτσινα), «Μικροαφηγήσεις» (Σ. Βούλγσρη) και (Δ. Τζιόβας), «κείμενα» (Νάνος Βαλαωρίτης) και «κείμενα που κινούνται στα όρια πρόζας και ποίησης» (Δ. Μαρωνίτης). Μετά από όλους τους χαρακτηρισμούς και έντονο προβληματισμό, η Ν.Μ. καταλήγει πως ο Ε.Χ.Γ. είναι ένας πολυγραφότατος λογοτέχνης επηρεασμένος από τη μοντέρνα ποίηση, χρησιμοποιεί την μικρή έκταση και ο λόγος του είναι προσωπικός, ιδιαίτερος και αυθεντικός. Η Ν.Μ. αφήνει ‘ανοιχτό’ το ζήτημα της ειδολογικής του κατάταξης, δίνοντας τη δυνατότητα για περαιτέρω κρίσεις.
Στην τρίτη ενότητα η Ν.Μ. μελετά και παρουσιάζει το αντικειμενικό τυχαίο στον γαλλικό υπερρεαλισμό, δίνοντας τον ορισμό του Αντρέ Μπρετόν για τον σουρρεαλισμό στο Α΄ Μανιφέστο του Σουρρεαλισμού: «αυτοματισμός ψυχικός καθαρός, με τον οποίο προτίθεται κανείς να εκφράσει, είτε προφορικά είτε γραπτά είτε με οποιονδήποτε άλλον τρόπο, την πραγματική λειτουργία της σκέψης. Υπαγόρευση της σκέψης, με την απουσία κάθε ελέγχου από τη λογική, έξω από κάθε προκατάληψη αισθητική ή ηθική», (σ.35). Ο υπερρεαλισμός γεννήθηκε με τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο και οι εκπρόσωποί του αμφισβητούν το status quo, αρνούνται να δεχθούν τις κοινωνικές συμβάσεις και να συμμορφωθούν στην παράδοση και στην καθιερωμένη λογική, γκρεμίζοντας τις δομές της εξωτερικής πραγματικότητας. Επιθυμούν να αλλάξουν τα πάντα και να εξερευνήσουν όλες τις σκοτεινές ανθρώπινες καταστάσεις, το ασυνείδητο, το όνειρο, το υπερφυσικό, το τυχαίο, την τρέλα, την επιθυμία και τον έρωτα, συγχωνεύοντας το πραγματικό με το φανταστικό, το καθημερινό με το θαυμαστό και δημιουργώντας έναν νέο κόσμο.
Στην ενότητα αυτή επισημαίνονται από την Ν.Μ. οι 4 τεχνικές που χρησιμοποίησε ο γαλλικός κυρίως υπερρεαλισμός: το αντικειμενικό τυχαίο, ο τρελός έρωτας, το μαύρο χιούμορ και η αυτόματη γραφή. Η αυτόματη γραφή δεν καταργεί την συνείδηση, αλλά συμβάλλει στην απελευθέρωση της συνείδησης, ενώ το μαύρο χιούμορ έχει ανατρεπτική διάσταση. Μάλιστα, όπως σημειώνει η συγγραφέας, ο Λουΐ Αραγκόν γράφει για τον έρωτα: «Δεν υπάρχει για μένα μια ιδέα που να μην την αφορά ο έρωτας. Ο έρωτας καλλιεργείται από τη δύναμη του αντικειμενικού τυχαίου και λειτουργεί απελευθερωτικά για το ατομικό και συλλογικό ασυνείδητο». Όσο για το αντικειμενικό τυχαίο, αυτό δηλώνεται ως η περιγραφή ενός εξαιρετικού, απροσδόκητου και συμπτωματικού γεγονότος κατά την διάρκεια μιας ευθύγραμμης ρεαλιστικής διήγησης, με αποτέλεσμα την έκπληξη του/της αναγνώστη/στριας. Ο Μπρετόν αυτά τα γεγονότα τα ονομάζει «γεγονότα-γκρεμούς», που εκπλήσσουν και γοητεύουν τον παρατηρητή και ταυτόχρονα τον κάνουν να νοιώθει πιο ελεύθερος (σ. 39, 40).
Το αντικειμενικό τυχαίο οργανώνεται κειμενικά χάρη σε 3 κυρίως χαρακτηριστικά, που γίνονται τρόποι μετάβασης στην υπερπραγματικότητα και αποκαλύπτουν τον ψυχισμό συμβάλλοντας στην απελευθερωτική διαδικασία που οδηγεί στην πληρότητα. Αυτά είναι: η πόλη, η γυναίκα και ο κόσμος (σ. 43).
Στην τρίτη ενότητα η Ν.Μ. διερευνά επίσης το αντικειμενικό τυχαίο στον ελληνικό όμως υπερρεαλισμό και τον τρόπο που παρουσιάζεται στα κείμενα των δύο γνωστότερων εκπροσώπων του κινήματος, του Νίκου Εγγονόπουλου και του Ανδρέα Εμπειρίκου. Και οι δύο εστιάζουν στο ποιητικό αποτέλεσμα περισσότερο παρά στις εξωλογικές σημασίες και διαστάσεις, με αποτέλεσμα το ελληνικό υπερρεαλιστικό κίνημα να χαρακτηρίζεται από τον Mario Vitti ακρωτηριασμένο και μόνο σαν ατομική και όχι κοινωνική επανάσταση. Επίσης, η συγγραφέας, με βαθιά μελέτη και ιδιαίτερη παρατηρητικότητα, επισημαίνει πως ο Ε.Χ.Γονατάς, ως τρίτος εκπρόσωπος του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, αξιοποιεί το αντικειμενικό τυχαίο πολύ περισσότερο από τους υπόλοιπους δύο ποιητές.
Στην τέταρτη ενότητα του βιβλίου της η Ν.Μ. ερευνά το αντικειμενικό τυχαίο και τους συμβολισμούς του ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ.Γονατά. Η συγγραφέας με μεθοδικότητα και λεπτομερειακή μελέτη αναφέρεται σε έντονες υπερρεαλιστικές εικόνες καθώς και σε ποικιλία συμβολισμών του ασυνείδητου (σπηλιά, κλουβί, αποθήκη, υπόγειο, θήκη, μπαούλο, κάσα, σοφίτα/πατάρι, στέρνα), που περιέχονται στα αφηγήματα του Ε.Χ.Γονατά. Παρατηρεί πως η περιπλάνηση στα κείμενα του Ε.Χ.Γονατά γίνεται από την πόλη προς την εξοχή κυρίως τη νύχτα, που ανοίγει τις οδούς του ασυνείδητου και του υπερπραγματικού, δηλαδή με διευρυμένα γεωγραφικά όρια του χώρου έξω από την πόλη, προσαρμόζοντας το αντικειμενικό τυχαίο στις ανάγκες της νεοελληνικής παράδοσης. Κατά την περιπλάνηση αυτή εμφανίζεται ένα εξαιρετικό γεγονός με τη μορφή μιας απροσδόκητης συνάντησης στη διάρκεια μιας ευθύγραμμης ρεαλιστικής αφήγησης, που προκαλεί την έκπληξη, δημιουργούνται δηλαδή τα «γεγονότα-γκρεμοί», μέσω των οποίων θα αναδυθούν το ασυνείδητο και οι λανθάνουσες επιθυμίες.
Επίσης, η Ν.Μ. παρατηρεί πως ο Ε.Χ.Γονατάς αντικαθιστά τη γυναίκα-ερωτικό αντικείμενο με άλλα πρόσωπα, γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας ή και ζώα. Επιπλέον, ο Ε.Χ.Γονατάς χρησιμοποιεί την ανία και την μοναξιά, για να δημιουργήσει τις συνθήκες που θα βοηθήσουν να αναδυθεί το ασυνείδητο και οι λανθάνουσες επιθυμίες. Τα αρχετυπικά σύμβολα εμφανίζονται, όταν ‘μυθοποιείται’ η εξωτερική πραγματικότητα με την εμφάνιση των «γεγονότων-γκρεμών». Το φανταστικό και ονειρικό στοιχείο αρθρώνονται πάνω στο πραγματικό, που αποτυπώνουν λογοτεχνικά το ασυνείδητο στο έργο του Ε.Χ.Γονατά, ενώ το δημιουργικό χάος σαν μια κατάσταση προηγείται του ασυνείδητου. Κατά τον Φρόυντ, ασυνείδητο είναι το μέρος του νου που, μολονότι πέρα από τη συνείδηση, εν τούτοις έχει ισχυρή επίδραση στις πράξεις μας, Σύμφωνα, μάλιστα, με τον Carl Jung «όποιος μιλάει με αρχέγονες εικόνες, μιλάει με χίλιες φωνές». Έτσι, η δύναμη της Τέχνης απελευθερώνει το άτομο με την ανάδυση του ασύνειδου κόσμου.
Συγκεφαλαιώνοντας, η Ν.Μ., με κεντρικό ζητούμενο την θεωρητική θεμελίωση του αντικειμενικού τυχαίου και τους συμβολισμούς τού ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ.Γονατά, καταλήγει πως το έργο αυτό αποτελεί μια δημιουργία ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία. Ο λογοτέχνης καλλιέργησε την ‘σύντομη ποιητική πρόζα’, τα κείμενά του έχουν αφηγηματικό χαρακτήρα και παρουσιάζουν διαφοροποιήσεις από την γαλλική και προηγούμενη ελληνική υπερρεαλιστική παράδοση, επιτυγχάνοντας όμως το ίδιο αισθητικό αποτέλεσμα. Το έργο του Ε.Χ.Γονατά αποτελεί δημιουργία που αναζητά την ανανέωση του στρεβλού δυτικού πολιτισμού της βιομηχανικής εποχής και την αποφυγή της αλλοτρίωσης του κόσμου μας.
Ολοκληρώνοντας, η Νίκη Μισαηλίδη με εύστοχο και επιτυχημένο τρόπο γραφής και ευσυνείδητη και ουσιαστική έρευνα, βασισμένη πάντοτε και αυστηρά σε κειμενικές αναφορές και στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, εξετάζει το έργο ενός ιδιότυπου και καταξιωμένου εκπροσώπου του ελληνικού υπερρεαλισμού, αναλύει εξονυχιστικά τις επιρροές στο έργο του, τους συμβολισμούς και τα χαρακτηριστικά της γραφής του και αποδίδει μιαν αξιόλογη μελέτη στην επιστημονική κοινότητα και στο ευρύτερο κοινό. Διερευνώντας δε την υπερρεαλιστική τεχνική του αντικειμενικού τυχαίου, εισάγει τους/τις αναγνώστες/στριες στο έργο του Ε.Χ.Γονατά και δίνει μια συνολική εικόνα της εργογραφίας του.
