Η Φωνή του Αυθεντικού Στοχαστή του Σταύρου Χρ. Αναστασόπουλου (ISBN: 9786182153307)
Ο Σταύρος Αναστασόπουλος, στο πιο πρόσφατό του βιβλίο Η Φωνή του Αυθεντικού Στοχαστή (Αθήνα 2025, εκδόσεις Κάκτος) καταπιάνεται με την δύσκολα προσεγγίσιμη, αλλά και ευκόλως παρεξηγήσιμη έννοια του φιλοσόφου. Αναλύοντας με ρέοντα λόγο τις δικές του αλλά και τις ευρείες τοποθετήσεις σε σχέση με τον ορισμό του φιλοσόφου, το κείμενό του αποκτά διαστάσεις λογοτεχνικής δοκιμιογραφίας.
Ο Αναστασόπουλος, παρότι επιστημονικά καταρτισμένος και έμπειρος φιλόλογος, δεν ξεδιπλώνει το λόγο του με τη σοβαρότητα (ή και σοβαροφάνεια) που θα περίμενε ο αναγνώστης λόγω κύρους του γράφοντος και θεματικής του βιβλίου, αλλά με μια ανθρώπινη, πολύ γενναία και απροσποίητη φωνή που αγγίζει μέχρι και τον τολμηρό αυτοσαρκασμό. Δεν διστάζει να καταγγείλει ευθαρσώς τα επιστημονικά στερεότυπα. Πολλές φορές, δε, από αρκετά συναισθηματικά φορτισμένη σκοπιά, επιλογή που δίνει γνησιότητα και νεανικότητα στο κείμενό του. Λόγω αδιαμφισβήτητης επιστημονικής επάρκειας αλλά και βαθιάς παρατηρητικότητας, ο Αναστασόπουλος αναπόφευκτα αυτοπροσδιορίζεται, τελικά, μέσα απ’ τη γραφή του και αναδεικνύεται στο ιδανικό παράδειγμα αυθεντικού στοχαστή, χωρίς η αυτοαναφορικότητα να γίνεται αλαζονική ή επιτηδευμένη και χωρίς να είναι αυτή, φυσικά, η αρχική του στόχευση. Όμως, γράφει σαν να προσπαθεί και ο ίδιος να αυτοπροσδιοριστεί ξανά και ξανά. Και τελικά «ανακουφίζεται» εμφανώς λεκτικά σε αρκετά σημεία του έργου του, όταν ο αυτοστοχασμός καρποφορεί, όταν επιφέρει την αναζητούμενη ελευθερία.
Με πλατωνικότητα εκκινεί να ορίσει τον φέροντα φιλοσοφικό στοχασμό και στη συνέχεια να τον διακρίνει απ’ τον επιστήμονα φιλόσοφο, που δεν είναι απαραιτήτως φιλόσοφος, αν ο τελευταίος αρκείται μόνο στην ανάλυση δεδομένων και όχι στη δημιουργία προσωπικής πνευματικής περισυλλογής και άσκησης. Στοιχείο που βρίσκω πολύ ελκυστικό στη γραφή του Αναστασόπουλου είναι η συχνή απεύθυνση στον αναγνώστη, όπως και η λεπτή ειρωνεία και η αφοπλιστική ειλικρίνεια που τείνει προς μια πιο ανάλαφρη και ενίοτε χιουμοριστική κατάργηση του επιστημονικού (και όχι μόνο) καθωσπρεπισμού. Ο Αναστασόπουλος θέλει απεγνωσμένα και το επιτυγχάνει με εντυπωσιακό τρόπο να πατάξει τον συντηρητισμό. Να οδηγήσει τον αναγνώστη, όχι μόνο σε μια απολαυστική ανακάλυψη της ελεύθερης ατιθάσευτης σκέψης, αλλά στην κατανόηση της ανάγκης του νέου φιλοσόφου, του νέου ανθρώπου να καταστήσει τη νεότητά του όχημα ανανέωσης του τρόπου σκέψης, άρα και όλης της φιλοσοφικής θεώρησης της ζωής.
Αρνητής της ψευτοεπιστημοσύνης, μαχητής της ηθικής ακεραιότητας και του ρομαντικού ηρωισμού του πνεύματος δεν ξεχνά κατά τη ροή του λόγου να εντάσσει πανέξυπνα παραδείγματα από εκφάνσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως ο αθλητισμός, καθώς και ενδιαφέροντες διαλόγους που θυμίζουν έντονα σωκρατική διαλεκτική και μαιευτική. Και τα δύο αυτά στοιχεία βοηθούν το λόγο να αποφορτιστεί και να φωτίσει περισσότερο τα φιλοσοφικά συμπεράσματα.
Άλλο ένα ισχυρό συγγραφικό χάρισμα του Αναστασόπουλου είναι ότι, παρά τη συχνή διακειμενικότητα, διασαφηνίζει δύσκολες συλλογιστικές με απόλυτα κατανοητό τρόπο χωρίς να χάνει την υψηλή λογοτεχνικότητά του. Παράλληλα, η πρωτοτυπία στη γραφή και η πίστη στον ανθρώπινο στοχασμό καταδεικνύει με σιγουριά ότι αυτό το φιλοσοφικό γύμνασμα είναι μόνο η αρχή μιας πολλά υποσχόμενης συγγραφικής πορείας του στο είδος.
Κασσάνδρα Φουντουλάκη,
κλασικός φιλόλογος, ποιήτρια, πιανίστα
***
Ουρανία της Αριστέας Τσάντζου – ISBN 978-618-5982-807-0
Με ισχυρά αυτοβιογραφικά vibes, η Αριστέα Τσάντζου συνθέτει ένα εξαιρετικό ποιητικό βιβλίο (εκδόσεις Θράκα, 2025) στο οποίο περιγράφεται ένα άτομο που χάνει σταδιακά τον νου του (πιθανώς από άνοια, Αλτσχάιμερ, εγκεφαλικό ή άλλη νευρολογική νόσο – στο ποίημα «Αιχμάλωτη» αναφέρεται το Πάρκινσον) από ένα ποιητικό υποκείμενο που το παρακολουθεί.
Η αίσθηση του αναπόφευκτου, του υπεράνω των ανθρωπίνων δυνάμεων, αλλά και του σταδιακά μη αναγνωρίσιμου (εκατέρωθεν) διαπερνά τη συλλογή. Συγχρόνως πανταχού παρόν είναι το στοιχείο του εξόχως ανθρώπινου, αυτό που κάποτε ήταν το άτομο που νοσεί:
Τίποτε δεν συγκράτησες
παρά το κορίτσι με
το σκισμένο γόνατο
που τρέχει στη μαμά.
(από το ποίημα «V»)
Και, από την άλλη πλευρά, το αίσθημα του σπαραγμού από το ποιητικό υποκείμενο που, ανήμπορο, παρατηρεί:
Κύτταρο η αγάπη,
κολλάει· πολλαπλασιάζεται
κι ας έμεινες μια στάλα.
Πίσω απ’ την κουρτίνα δακρύζω,
μα εσύ δεν έχεις επιλογή.
(από το ποίημα «ΧΙΙΙ»)
Και
…τόσα γεγονότα, αναμνήσεις,
άνθρωποι, όλα
όσα υπήρξες,
κομμένο γρασίδι,
θα σε φωνάζω Χλόη
όταν χαϊδεύω
τα μαλλιά σου.
(από το ποίημα «XVIII»)
Παγιδευμένοι τόσο η ασθενής όσο και η παρατηρήτρια σε ένα ατέρμονο παιχνίδι για δύο, ένα παιχνίδι που δεν τελειώνει αφού «όλο ξαναρχίζεις,/ αυτά όλα δεν έχουν τελειωμό/ όπως η άνοιξη» (από το καταληκτικό ποίημα «XXIV»), επισκέπτονται η μία τις τυχαίες σκέψεις της και η άλλη την αγάπη της που ανοίγει έναν παραμυθητικό χώρο φροντίδας. Μέσα από τέτοιες περιπέτειες, που τον ξεπερνούν, ο φροντιστής συναντάει τον εαυτό του – και αναπροσδιορίζεται. Δεν χρειάζεται να είναι ήρωας, φτάνει να είναι άνθρωπος.
Όσο για τον ασθενή που χάνει το μυαλό του «…αγέρωχο άγαλμα,/ στο κέντρου του ονείρου,/ ταχυδρομεί περιστέρια» (από το ποίημα «ΧΧΙ»).
Τρυφερότητα, συγκίνηση και λύπη είναι τα συναισθήματα που με μοναδικό τρόπο εγείρει στον αναγνώστη η πραγματικά αξιοπρόσεκτη αυτή συλλογή που πιθανόν εμπίπτει ειδολογικά και στη μαρτυρία.
Κρατώ κάτι από σένα της Φροσούλας Κολοσιάτου – ISBN: 978-960-592-217-7
Τον νεκρό αδερφό της, Λεύκιο Ζαφειρίου, θρηνεί στην πονεμένη μα πλήρη αξιοπρέπειας αυτή ποιητική συλλογή (εκδόσεις Μανδραγόρας, 2025) η Φροσούλα Κολοσιάτου. Δυστυχώς, τις μέρες που γράφονταν αυτές οι γραμμές εκδήμισε και ο έτερος αδερφός της, Μιχάλης Ζαφείρης.
Πρόκειται για μια ιδιαίτερη συλλογή στην οποία ο θρήνος είναι πρόδηλος, όμως το αίτημα για ποιητικότητα είναι εξίσου έντονο:
Δάκρυα σκεπάζουν τις μέρες της ζωής μας
Σαν ν’ ακουμπά χέρι σε παγωμένο σίδερο
Πληγή ανοιχτή
Σε απατηλό καθρέφτη αγγίζω την ώρα
Με πληγωμένα λόγια και σωπαίνω
Από την καθημερινότητα μέχρι την αιωνιότητα
Είναι η αγάπη
Ναι η αγάπη.
(από το ποίημα «Τα λόγια χάνουν τη σημασία τους»»)
Το αποτέλεσμα είναι συγκινητικό, επιτρέποντας ωστόσο χώρο στις αναπόφευκτες υπαρξιακές διερωτήσεις ή δηλώσεις:
Μια αυταπάτη είναι η ζωή
Ένα τρίξιμο
Φεύγει
(από το ποίημα «Παραμιλώ τις νύχτες»)
Τη συλλογή διανθίζουν αναμνήσεις της ποιήτριας από τον ίδιο τον αδελφό της («Με ένα μάτσο λέξεις στα χέρια σου/ Όσο ζούσες έκρυβες με το γέλιο σου τον θάνατο», από το ποίημα «Πάνω από τις στέγες της πόλης») όσο και από την κοινή τους ζωή («Σαν επισκέπτης στα μέρη που ζήσαμε μένω […]/ τα χρόνια μας μετρώ και άκρη δεν βρίσκω» από το ποίημα «Στους τοίχους φωτογραφίες»), ενώ δεν λείπουν τα σπαρακτικά ερωτήματα:
Μήπως δεν σου έδειξα ποτέ
Πόσο πολύ σε αγαπούσα
Είναι στιγμές
Νομίζω δεν ξέρω τίποτε από σένα
Τόσο κοντά και τόσο μακριά
(από το ποίημα «Όλα παρελθόν»)
Ποιητής και ο ίδιος όμως, άφησε πίσω τις λέξεις του, να αστράφτουν παρηγορητικά στη ζωή της ποιήτριας: «Καμιά φορά μου ρίχνεις λέξεις όμορφες/ Από τον ουρανό/ Και κλαίω» (από το ποίημα «Παγιδευμένη»). Γι’ αυτές άλλωστε μιλούν και οι καταληκτικοί στίχοι της συλλογής:
Τα λόγια στα γραφτά σου
Έχουν μια μαγεία ακαταμάχητη
Έρχονται στιγμές
Κοντοστέκεται η μέρα στο άκουσμά τους
Ξέρουν να μιλούν
Σαν αστραπή φωτίζουν.
(από το ποίημα «Υστερόγραφο»)
Μπορεί ό,τι είμαστε να χάνεται, όμως οι λέξεις μας που έχουν καταγραφεί μπορεί να γίνουν η κιβωτός που θα περισώσουν τα λόγια μας, την ουσία της ύπαρξής μας. Αυτό ισχύει τόσο για τον αείμνηστο Λεύκιο Ζαφειρίου όσο και για τη Φροσούλα Κολοσιάτου.
Ταξίδι ζωή στην άπλα των πραγμάτων, Το έργο και η διαδρομή του Σωκράτη Λ. Σκαρτσή (ISBN: 9789605922238)
Από τις εκδόσεις Μανδραγόρας κυκλοφόρησε το 2025 ο συλλογικος αυτός τόμος για το έργο του αείμνηστου Σωκράτη Λ. Σκαρτσή που περιλαμβάνει κείμενα που έγραψαν οι: Σωτήρης Π. Βαρνάβας, Αλέξης Ζήρας, Γιώργος Καραχάλιος, Άννα Κατσιγιάννη, Κώστας Κρεμμύδας, Κατερίνα Κωστίου, Βασίλης Λαδάς, Σάββας Μιχαήλ, Χρήστος I. Mπούρας, Κωνσταντίνος Ραβάνης, Κώστας Σπαρτινός, Έρση Σωτηροπούλου, Σ. Ν. Φιλιππίδης, Αλέξανδρος Φωσταίνης, Βασίλειος Χριστόπουλος. Τα κείμενα αυτά παρουσιάστηκαν στην προς τιμήν του ημερίδα που έλαβε χώρα στην κατάμεστη αίθουσα της Αγοράς Αργύρη στην Πάτρα την 5η Μαΐου 2025.
Στο επίκεντρο δεν τίθεται μόνο το έργο του Σωκράτη Σκαρτσή, αλλά και η προσωπικότητα και η σημαντική εν γένει προσφορά του στα Γράμματα. Επίσης η πορεία του στο Πανεπιστήμιο Πατρών και στο Συμπόσιο Ποίησης, έναν από τους μακροβιότερους και σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς της χώρας, του οποίου υπήρξε εμπνευστής, ιδρυτής και βασικό μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής. Στον τόμο περιλαμβάνεται σύντομη ανθολόγηση από την ποίηση του Σ. Λ. Σκαρτσή από μέλη της «Λογοτεχνικής Παρέας Πάτρας».
Πού πάω; Πουθενά. Δεν ταιριάζει στο εδώ να πηγαίνω κάπου
κι εγώ Σωκράτης Σκαρτσής του Λάμπρου και της Πολυξένης
γεννημένος καλά το τριανταέξη, χίλια εννιακόσα,
λοξός, ακομμάτιστος, ζωντανός ακόμη,
πατήρ τριών τέκνων κι αγαπημένος της αγαπημένης του,
ικανός να γράφει κάποια ποίηση
να διαβάζει αρχαία ελληνικά με βιβλία βαβυλωνιακά ινδικά πρωτόγονα και τέτια
χωριάτης και φίλος του κάμμινγκς
σ’ ένα παράθυρο του Ρίου μπροστά στον κόσμο
κι εδώ, με τα χαρτιά, μιλούμενος.
(Κούρος του Νόστου, 1978)
Ο Σωκράτης Λ. Σκαρτσής, ενεργός στα Γράμματα για περισσότερα από 60 χρόνια μέχρι το τέλος της ζωής του, το 2024, άφησε πίσω του ευρύ έργο στη λογοτεχνία, τη μετάφραση και τη θεωρία της λογοτεχνίας: 300 περίπου βιβλία, ποιητικά και πεζά, για τη γλώσσα, τη θρησκειολογία, τη λογοτεχνική λαογραφία, την πολιτισμική ανθρωπολογία, και μεταφράσεις από διάφορους λαούς και εποχές. Εξέδωσε 14 περιοδικά, ανάμεσά τους τα ιστορικά Όστρακο και Υδρία, και ήταν ιδρυτής και διευθυντής επί σειρά ετών των Εκδόσεων του Πανεπιστημίου Πατρών.
Χριστίνα Λιναρδάκη
