Η Γεωργία Μακρογιώργου στο μυθιστόρημά της, «Ανταύγειες» (εκδόσεις ΑΩ, 2023), πλέκει μια αφήγηση συγκινητική και καθόλα πειστική. Διάστικτο από στοιχεία ηθογραφίας το έργο της, αγγίζει τη λεγόμενη «πεζογραφία του ήθους». Στην ελληνική λογοτεχνία ο όρος αναφέρεται κυρίως στο ομότιτλο δοκίμιο του Σπύρου Πλασκοβίτη[i] και χρησιμοποιείται προκειμένου να περιγράψει έργα που εστιάζουν στην απεικόνιση ηθικών ζητημάτων και χαρακτήρων συχνά με κοινωνική και πολιτική κριτική. Δίνει έμφαση στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων συνδυάζοντας τα τραύματα του πολέμου, της κατοχής και του εμφυλίου με την υπαρξιακή ή κοινωνική αγωνία.
Το μυθιστόρημα εστιάζει στον εσωτερικό άνθρωπο, συγκεράζοντας τραύματα της κατοχής και του εμφυλίου, ενώ επεκτείνει τη θεματική στην κοινωνική ευαισθησία και τη στοχαστική διάσταση της ανθρώπινης μοίρας. Κάνοντας focus στα πρόσωπα η συγγραφέας αποτυπώνει τα συνειδησιακά δράματα και τις κοινωνικές μεταβολές, τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, τις υπαρξιακές αγωνίες. Ως πρωταγωνίστριες τοποθετεί τρεις γυναίκες: τη γιαγιά Φιλιώ (στα πρόθυρα της άνοιας), την κόρη της, Ματίνα (δασκάλα) και την εγγονή της (κόρη της Ματίνας), Αντιγόνη. Οι τρεις χαρακτήρες αντιπροσωπεύουν τρεις γενιές: τη γενιά του πολέμου, της μεταπολίτευσης και του σήμερα. Μέσω της ιστορίας των χαρακτήρων κατορθώνει να συγκεράσει το ήθος των ανθρώπων σε σκοτεινές εποχές με την κοινωνική παρατήρηση στο σύγχρονο περιβάλλον. Οι τρεις γυναίκες δεσμεύονται από εσωτερικές αρχές, έρχονται σε σύγκρουση με τον περίγυρο αλλά και με τον ίδιο τους τον εαυτό.
Η πλοκή διαδραματίζεται από τον Οκτώβρη του 2020 έως τον Οκτώβριο του 2022. Είναι τα έτη της πανδημίας, των πολλών θανάτων, της απαγόρευσης των εξόδων και των συνευρέσεων, της μεταστροφής των ανθρώπινων θεωρήσεων. Το μυθιστόρημα με διαρκή flash back ανοίγεται στην ιστορία και τα ήθη της Ελλάδας. Συνδυάζει τον ρεαλισμό με τα λυρικά και ποιητικά στοιχεία, την ορθοδοξία με την αριστερή ιδεολογία, τον ορθολογισμό με τη μεταφυσική.
Τη λεπτή ηθική συγκίνηση μέσω μιας πιο επίκαιρης γλώσσας η συγγραφέας αφήνει στην πένα της εγγονής η οποία καταγίνεται με το δημιουργικό γράψιμο των αναμνήσεων της γιαγιάς και της μητέρας, συνιστώντας έτσι τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις γενιές και τις εποχές. Εκείνο που προέχει στο μυθιστόρημα είναι η γυναίκα με την κοινωνική της υπόσταση. Αυτή είναι η κλωστή με την οποία ξετυλίγει τον μίτο, ενορχηστρώνοντας τις αντιθέσεις, εξασφαλίζοντας την ενότητα και την υπόσταση του έργου. Οι τρεις γυναίκες, ζώντας σε συνθήκες πανδημίας, απεικονίζουν την ακινησία, τις ματαιωμένες ελπίδες και τον αγώνα για ουσιαστική ζωή. Ο χρόνος περνάει, οι προσδοκίες δεν εκπληρώνονται, η ανατοποθέτηση φυσικό επακόλουθο. Η γιαγιά θυμάται, η Ματίνα ζωγραφίζει, η Αντιγόνη γράφει. Μέσα από τις ανταύγειες της μνήμης της γιαγιάς ανασυγκροτείται η γενιά του Εμφυλίου, η εποχή της αγροτικής κοινωνίας, τα ήθη και τα έθιμά της. Ο έρωτας με τις υποσυνείδητες παρορμήσεις του γίνεται κινητήρια δύναμη σε όλες τις γενιές, ενσαρκώνοντας ιδέες και πάθη. Δεν είναι όμως ο αισθησιασμός που κυριαρχεί στο έργο, αλλά η ενδοοικογενειακή βία, η διαχρονική κακοποίηση της γυναίκας, αν και ο συναισθηματικός έρωτας δεν απουσιάζει.
Μέσα από την εναλλαγή πρωτοπρόσωπων και τριτοπρόσωπων αφηγήσεων, μέσα από τους ζωντανούς διάλογους, διατρέχουμε δεκαετίες ιστορίας. Η αναδρομή εσωκλείει στοιχεία από το αντάρτικο και την ιστορία της Θεσσαλονίκης, τη φτώχεια και τις μετακινήσεις, τα έθιμα του Πάσχα, την ενδυμασία της εποχής. Κύριο γνώρισμα της αφήγησης η έντονη διακειμενικότητα, η διαρκής συνομιλία με ανθρώπους της τέχνης και τα αριστουργήματά τους, τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζιδάκι, το μυθιστόρημα του Λουντέμη, «Ένα παιδί μετράει τα άστρα», τον «Γλάρο» του Τσέχωφ. Light motive η παρουσία τόσων πολλών καλλιτεχνών, με την επινόηση και των μικρών σημειωμάτων που ανευρίσκονται σε ευφάνταστα σημεία του σπιτιού. Γνώρισμα του έργου η ποιητικότητα της περιγραφής.
Η Μακρογιώργου πλάθει ζωντανούς και πειστικούς χαρακτήρες που σε ακολουθούν μετά το πέρας της ανάγνωσης. Ενσωματώνει με επιτυχία τη ντοπιολαλιά της γιαγιάς και την ιδιόλεκτο της εγγονής, τις χειρόγραφες επιστολές και τα ψηφιακά μέσα. Η πολιτικοποίηση είναι έντονη όπως και οι κοινωνικοί προβληματισμοί ή οι αντιθέσεις. Η γυναικεία ταυτότητα αντιπαραβάλλεται με την ανδρική, αναδύεται η πατριαρχία και η έμφυλη βία, οι συνεχιζόμενες θηριωδίες των ανθρώπων, οι πόλεμοι, οι γυναικοκτονίες.
Πολυφωνικό και πολυεδρικό το μυθιστόρημα της Μακρογιώργου, με ώσμωση του πραγματικού και του ονειρικού. Στηρίζεται στο χειροπιαστό, αλλά ανοίγεται στον πνευματικό και ψυχολογικό χώρο, συνδυάζει ρεαλιστικά με ποιητικά στοιχεία, κοινωνικό και πολιτικό προβληματισμό με υπαρξιακή και μεταφυσική ανησυχία, υγιή ερωτισμό με ζωικό στοιχείο. Οι αντιθέσεις εξισορροπούνται ομαλά. Η αφήγηση έχει στερεότητα, ευδιάκριτο μύθο, αισθητικό αποτέλεσμα που αγγίζει τον σύγχρονο μεταπολιτευτικό άνθρωπο και τα διαχρονικά προβλήματα.
[i] Πλασκοβίτης, Σπύρος, 1986. Πεζογραφία του ήθους. Κέδρος.
