Από τις διάφορες ενασχολήσεις με τη λογοτεχνία, η αναβίωση ή η εδραίωση ενός νέου λογοτεχνικού τομέα είναι από τις σημαντικότερες γιατί διευρύνει το πεδίο. Η σάτιρα στην Ελλάδα έχει μακρά παράδοση και ρίζες, καίτοι στην πορεία αμφισβητήθηκε η λογοτεχνική της αξία, η οποία κρίθηκε ότι θυσιάζεται στον βωμό της επικαιρικότητας. Καλύπτοντας την επιθετική σάτιρα, την ευθυμογραφία, την παρώδηση και την ειρωνεία, ο όρος σάτιρα λειτουργεί σαν ομπρέλα για ποιητικά κείμενα που λειτουργούν «κριτικά, αφυπνιστικά, διεγερτικά του πνεύματος και του αισθήματος του αναγνώστη» και ενεργούν «εκτονωτικά, ψυχαγωγικά, διασκεδαστικά και, σε τελευταία ανάλυση, απελευθερωτικά της πίεσης με την οποία η ζωή και η καθημερινότητα τροφοδοτούν την ανθρώπινη ύπαρξη», όπως πολύ εύστοχα σημειώνει στο προλογικό της σημείωμα στην ανθολογία η Ευσταθία Δήμου. Καθίσταται έτσι η σάτιρα το πιο προσβάσιμο είδος ποίησης στον μέσο αναγνώστη και ενδεχομένως και μια οδός επιστροφής του αναγνωστικού κοινού στο ποιητικό είδος. Επαναφέροντας δυναμικά την ομοιοκαταληξία στο προσκήνιο, δρα ως υπενθύμιση της δύναμής της – και χαρίζει μερικές από τις πιο εμβληματικές τωρινές της μορφές.
Στην ανθολογία σατιρικής ποίησης, λοιπόν, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Βακχικόν το 2025 με τίτλο «Κακώς μας ήρθες, κυρ Σατιρικέ» και με διεξοδικό πρόλογο της Ευσταθίας Δήμου, ανθολογούνται γνωστοί μας ποιητές που επέλεξαν να δοκιμαστούν και σε αυτό το είδος. Εντελώς ενδεικτικά θα αναφέρω τον Γιώργο Σεφέρη, τον Άχθο Αρούρη (Νίκο Σαραντάκο), τον Νίκο Καββαδία, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Νάνο Βαλαωρίτη, τον Διονύση Καψάλη, την Κλεοπάτρα Λυμπέρη, τον Γιάννη Βαρβέρη, τον Ηλία Λάγιο, τον Γιώργο Κεντρωτή, τον Σάκη Σερέφα, τον Δημήτρη Κοσμόπουλο, τον Ευρυπίδη Γαραντούδη, την Αγγελική Πεχλιβάνη, τον Κώστα Κουτσουρέλη, τη Σοφία Κολοτούρου, τον Ντίνο Σιώτη, την Ασημίνα Ξηρογιάννη και άλλους, πολλούς άλλους. Ογδόντα δύο συνολικά οι ποιητές που ανθολογούνται, δίνοντας εξαιρετικά δείγματα γραφής:
ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΝΑΣ (1944-2024)
Τα θέματα παλιώσανε κι οι ρίμες
κουράστηκαν και ζούνε με τις μνήμες
παρέα με ωδές και με σονέτα
και δυο σειρές παράσημα στα πέτα.
Με λόγια και τσιγάρα κάθε βράδυ
σκιές υφαίνω μέσα στο σκοτάδι
που κάποιος τις ξηλώνει την ημέρα
κι η τέχνη μου σκορπίζει στον αέρα.
Τα ψέματα τελειώσανε κι η ρίμα
μέσα στου τραγουδιού την παντομίμα
χειρονομεί βουβή χωρίς να πείθει∙
ριμάρει το κουκί με το ρεβύθι;
Παρότι όμως η εν λόγω ανθολογία ήταν ένα σημαντικό βήμα υπενθύμισης του είδους, η Ευσταθία Δήμου δεν αρκέστηκε σε αυτήν. Προχώρησε και στην επιμέλεια περιοδικού για τη σατιρική λογοτεχνία, το πρώτο τεύχος του οποίου κυκλοφόρησε στις αρχές του 2026 από τις εκδόσεις Κουκκίδα. Πρόκειται για τη «Λεβίνα» με το βίντατζ εξώφυλλο και την ευφάνταστη ενσάρκωση της σάτιρας στο γυναικείο πρόσωπο που δεσπόζει σ’ αυτό. Το εξαμηνιαίο αυτό περιοδικό, που πήρε το όνομά του από την ηρωίδα του Ρωμαίου σατιρικού ποιητή Μαρτιάλη, «προτείνει τη φυγή από τα καθιερωμένα, την περιπέτεια και την περιήγηση στο ανοίκειο και το διαφορετικό, το αστείο και το κωμικό, και την επιστροφή στη βάση με τη συνείδηση και την ψυχή ανάλαφρη από ό,τι μπορεί να τη σκιάζει, να τη βαραίνει, να την εγκλωβίζει και να την οριοθετεί», όπως σημειώνεται στο εκδοτικό σημείωμα του τεύχους.
Εκτός λοιπών των ποιητών που συναντήσαμε και στην ανθολογία εδώ γράφουν κι άλλοι όπως ο Αλέξανδρος Δεδιλιάρης, ο Σπύρος Καρέλας, η Έλσα Κορνέτη, ο Στάθης Κουτσούνης, ο Κώστας Κρεμμύδας, ο Βάκης Λοϊζίδης, αλλά φιλοξενούνται και πεζά κείμενα, καθώς και μελέτες και μεταφρασμένα δοκίμια ή δείγματα του είδους. Ένα σπαρταριστό δείγμα είναι το ακόλουθο ποίημα του Γιάννη Ν. Κυριαζή:
Πριν την Ανάσταση
Κοίτα να δεις κατάσταση
πεινώ πριν την Ανάσταση
Θυμάμαι απ’ τον Χριστόδουλο
με λέγαν κοιλιόδουλο
Πριν πάει δώδεκα η ωρίτσα
σκεφτόμουνα τη μαγειρίτσα
Πες το ευαγγέλιο παπά μου
παίζει ταμπούρλο η κοιλιά μου
Να πάω το Φως με το κεράκι
να φάω κόκκινο αβγουλάκι
Με περιμένει έτοιμο τραπέζι
πείτε αδέρφια το Χριστός Ανέστη!
Πάσχα ορδόθοξο θα κάνω
με γαρδουμπάκια και Γαϊτάνο!
Μια πρόσκληση στην αναβίωση της σάτιρας, επομένως στην ανανεωτική και αστεία πλευρά της λογοτεχνίας και της ζωής, λοιπόν, απευθύνει παντοιοτρόπως η Ευσταθία Δήμου και είναι μια πρόσκληση που, με όσα συμβαίνουν στον κόσμο, δύσκολα μπορεί να προσπεράσει κανείς!
