Οι (αγαπητικοί ή σπαρακτικοί κάποτε) χώροι όπου η πραγματικότητα συναντά τη λογοτεχνία παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί κατορθώνουν κάτι που ξεπερνά τη σύντηξη των δύο: την εκβάθυνση της πρώτης μέσω της αποκάλυψης διαφορετικών ερμηνειών που την αφορούν διαμέσου της δεύτερης. Και ενώ η πραγματικότητα είναι αυτή που είναι, συχνά σκληρή και αδυσώπητη, η λογοτεχνία έρχεται πότε να απαλύνει το τραύμα μέσω μιας παραμυθητικής οπτικής και πότε να το κάνει πιο βαθύ μέσω της ανάδειξης συνιστωσών που θα έμεναν στο πεδίο της εικασίας, εμφανίζονται όμως πια σαν αρθρωμένες εκδοχές της.

Η ανθολογία Δεν έχουμε οξυγόνο που κυκλοφόρησε το 2025 από τις εκδόσεις Εύμαρος ήταν ένα καίριο εράνισμα λογοτεχνικών καταθέσεων πάνω στο τραγικό δυστύχημα των Τεμπών που δεν έχει ακόμη καταφέρει να βρει δικαίωση. Αποτελεί ως εκ τούτου ένα παραδειγματικό καθρέφτισμα της πραγματικότητας στη λογοτεχνία, του εξαίρετου εκείνου είδους που μόνο η δεύτερη μπορεί να επιτρέψει. Συνθέτοντας 36 ποιητικές φωνές αναψηλαφεί το παράλογο συμβάν και το υπογραμμίζει, δρώντας πολλαπλασιαστικά: τονίζοντας, βαθαίνοντας, ευαισθητοποιώντας περαιτέρω.

Σε ανθολόγηση και φιλολογική επιμέλεια των Ηλία Φραγκάκη και Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη και με πρόλογο της εμβληματικής μάνας Μαρίας Καρυστιανού, η ανθολογία περιλαμβάνει ποιήματα/κείμενα των (κατ’ αλφαβητική σειρά και όχι κατά σειρά εμφάνισης στο βιβλίο: Αγγελικής Αγγέλου, Κούλας Αδαλόγλου, Σοφίας Αυγερινού, Γεωργίας Βεληβασάκη, Νίκου Βλαχάκη, Τζούλιας Γκανάσου, Βερονίκης Δαλακούρα, Γιώργου Δελιόπουλου, Διώνης Δημητριάδου, Σταύρου Ζαφειρίου, Αντωνίας Ζεβόλη, Κώστα Καναβούρη, Γιάννη Καρκανεβάτου, Ηλία Κεφάλα, Μάνου Κοντολέων, Χλόης Κουτσουμπέλη, Μαριάνθης Λαζαρίδου, Μαρίας Λεβαντή, Ελένης Λιντζαροπούλου, Κ.Χ. Λουκόπουλου, Κωστούλας Μάκη, Ανδρέα Μήτσου, Ευγενίας Μπογιάνου, Γιώργου Μύαρη, Ιωάννη Πανουτσόπουλου, Μαριάννας Παπουτσοπούλου, Ειρήνης Παραδεισανού, Ελένης Πριοβόλου, Νίκου Προσκεφαλά, Κυριάκου Συφιλτζόγλου, Βαγγέλη Τασιόπουλου, Ευαγγελίας Τάτση, Ηλία Φραγκάκη, Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη, Δημήτρη Χριστόπουλου, Νίκου Χρυσού.

Δεν θέλω να καπελώσω τις λογοτεχνικές καταθέσεις με ερμηνείες, γι’ αυτό θα παραθέσω αποσπάσματα από τρία ποιήματα:

Σίδερο μες στο σίδερο (απόσπασμα)

Σίδερο μες στο σίδερο

στο αμόνι δουλεμένα

όλου του κόσμου το κακό

σφυρήλατο να βγαίνει

σίδερο μες στο σίδερο

να λιώνει να αφανιέται

Ποιος τάχα πίστεψε πολύ

πως το ατσάλι αντέχει;

Σταλάζει αργά απαντοχή

ρημάδι ο κόσμος όλος

– Ακούς φωνές που αλυχτούν;

– Όχι, σωπάσαν όλες

….

(Διώνη Δημητριάδου)

Εωθινό (απόσπασμα)

Ο γιος μου ήρθε χτες στον ύπνο μου

Μάνα, μου είπε

Σου κρατούσα τα χέρια χθες βράδυ

Και δεν τα ένιωθα

Είσαι καλά;

Καλά είμαι, παιδί μου

Ψιθύρισα

Μιλώ για σένα ακόμη σε χρόνο ενεστώτα

Και οι φίλες μου με κοιτούν σαν χαμένες

Δεν ξέρουν τι να πουν

Γελούν αμήχανα

Αποφεύγουν το βλέμμα μου

Κουνώ τα χέρια μπροστά στα μάτια τους

Για να με δουν

Κι αυτές φλυαρούν για να κρύψουν

Πως με λυπούνται

….

(Ειρήνη Πᾳραδεισανού)

ΔιαΣταύρωση (απόσπασμα)

Πολύ νωρίς φτάσαμε φέτος στην Σταύρωση

Όχι, δεν ήταν Λαμπρή, ούτε Πάσχα

Αυτή η Σταύρωση θα περίμενε πολύ για τις Αναστάσεις

Μετρούσε δάχτυλα στο Νεκροτομείο

Συνέθετε λείψανα παιδιών

Τα δάκρυα των αγαπημένων

Έφταναν ως τη ρίζα της απορίας

Και ξαναγύριζαν πίσω

Κανείς δεν έβρισκε απαντήσεις

….

(Ελένη Λιντζαροπούλου)

Όπως σε κάθε ίσως ανθολογία, αναφύεται το ερώτημα αν συμμετείχαν όλοι όσοι θα μπορούσαν και θα επιθυμούσαν ή αν οι ανθολόγοι περιορίστηκαν σε έναν κύκλο λογοτεχνών βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων. Ποτέ δεν ξέρουμε αν  υπάρχουν συγκεκριμένες ημερομηνίες που πρέπει να τηρηθούν και πόσο εφικτές θα ήταν αυτές σε ένα ευρύτερο κάλεσμα, αν υπάρχουν εκδοτικοί περιορισμοί κ.λπ., πάντως έχω την αίσθηση ότι και άλλοι θα ήταν πρόθυμοι να συμμετάσχουν. Το γεγονός αυτό σε τίποτα δεν μειώνει τη σημασία της συγκεκριμένης ανθολογίας που είναι καίρια και οφειλόμενη, μια και η λογοτεχνία έχει το καθήκον να συνομιλεί με την εποχή της.

Θα ήθελα, αντί άλλης κατακλείδας, να σταθώ στη σημείωση του οπισθοφύλλου: «Οι συγγραφείς παραχωρούν τα έσοδα από τα συγγραφικά τους δικαιώματα στον Σύλλογο πληγέντων δυστυχήματος Τεμπών. Αντίστοιχο ποσό προσφέρουν στον Σύλλογο και οι εκδόσεις Εύμαρος», αλλά και στη διαβεβαίωση της Μαρίας Καρυστιανού προς την κόρη της στο εισαγωγικό της σημείωμα: «Το όνομά σου, τα ονόματά σας είναι πια τραγούδι, ποίημα, δάκρυ». Γιατί έτσι είναι.