Από την πραγματικότητα στη μνήμη και από την απώλεια στη δυνατότητα (για το βιβλίο “πιο Πέρα, μπορεί και πιο Πάνω” της Ηλιάνας Χαραλάμπους – ISBN: 9786182520130)
Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης, Δ/ντής Χειρουργικής & Συγγραφέας

Υπάρχει ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο στην ταυτότητα της ποιήτριας, η οποία έλκει την καταγωγή της από την Αμμόχωστο και εργάζεται ως καρδιολόγος-εντατικολόγος σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας στην Κρήτη, το οποίο όμως δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί μηχανιστικά ως κλειδί για την ποίησή της, αφού διαβάζοντας την παραπάνω ποιητική συλλογή, είναι δύσκολο για τον αναγνώστη να μη σκεφθεί τη συνύπαρξη μνήμης, απώλειας, σώματος, θανάτου, έρωτα και επιβίωσης. Ο τίτλος «πιο Πέρα, μπορεί και πιο Πάνω», δηλώνει μετακίνηση στον χώρο, υπέρβαση ή ανύψωση, αλλά το «μπορεί» είναι καθοριστικό και υπαινίσσεται πως δεν υπάρχει βεβαιότητα. Μελετώντας την, διαπιστώνουμε μια ποιητική συλλογή (εκδόσεις ΑΩ, 2026) εξαιρετικά ετερογενή. Αναφέρουμε μερικούς τίτλους: Φαροφύλακας, Γειτονιά, Εκεί (Δημοφώντος 27, Ενορία Αγίας Ζώνης, Αμμόχωστος), Ασύνδετα του Έρωτα (Delirium), Αφορμή η Christa Wolf, Finsternis, Κουτιά, Σιωπή, Fuck You, No Fear Any More, Δημοφώντος 27 (Σπαράγματα Αρχιτεκτονικής Μιας Μνήμης έως 13.8.74), Περιμένοντας τον Godot (ή κάποιον που ηχεί παρόμοια, Απρ.2020), Παππούς Νικόλας, Καφέ Krumel στη Zulpicherstrasse, ακόμη και Systematic Review and Meta-analysis. Πφφφ!, Πόθεν Έσχες, και άλλα. Η παρατήρηση αυτή είναι άκρως αποκαλυπτική, με την Χαραλάμπους να μην επιθυμεί εδώ να κατασκευάσει έναν ομοιογενή ποιητικό κόσμο. Αντίθετα, τοποθετεί κοντά το υψηλό και το καθημερινό, το ερωτικό και το ιστορικό, το ελληνικό και το γερμανικό, το προσωπικό και το επιστημονικό, το τραύμα και την ειρωνεία, ένα από τα βαθύτερα χαρακτηριστικά του βιβλίου.

Το ποίημα «Σιωπή», είναι εξαιρετικά σημαντικό. Οι αρχικοί στίχοι «Στόμα κλειστό/ακόμα κι όταν ανοίγει» περιέχουν ήδη ένα παράδοξο. Το στόμα μπορεί να ανοίγει, όμως η σιωπή παραμένει. Και μετά έρχονται τα «απανωτά ποτάμια», η «αντίπερα όχθη», η θάλασσα ως αλληγορία μετάβασης, ο άνθρωπος να περνά διαδοχικά όρια, προσπαθώντας να φτάσει απέναντι, αλλά η γλώσσα να αδυνατεί να ακολουθήσει:

Στόμα κλειστό/ακόμα κι όταν ανοίγει/Πήδηξε τα απανωτά ποτάμια/με κάποιον κίνδυνο να πνιγεί/Στο τελευταίο είπε/–κάπως αργά–/«τώρα είμαι στην αντίπερα όχθη»/Τότε ήταν που το στόμα έκλεισε/Άνοιγε μόνο για ν’ αναπνεύσει/Πλησιάζοντας στο τέρμα/προσπάθησε να κλείσει μάτια κι αυτιά/Αλλά αυτό είχε μια δυσκολία/γιατί τότε θα έκλεινε κι η σκέψη/–δεν ήθελε να πει η ψυχή–/Τουλάχιστον έμενε το στόμα κλειστό/Πλησίαζε/Έφτανε στη θάλασσα

Η σιωπή δεν είναι απλώς απουσία λόγου, αλλά κατάσταση όπου ο άνθρωπος φοβάται μήπως, αν πάψει σκεπτόμενος απωλέσει και την βαθύτερη ύπαρξή του. Η θάλασσα, στο τέλος, μπορεί να είναι απελευθέρωση, αλλά και όριο, διάλυση, θάνατος, επιστροφή στην αρχή. Η ποιήτρια δεν το καθορίζει, αφήνοντάς το αμφίσημο. Ωστόσο, ενώ στη «Σιωπή» το στόμα κλείνει, στις «Λέξεις» η γλώσσα, ως αντίβαρο, σώζει:

Οι λέξεις με κράτησαν/πολλές φορές/και μ’ έσωσαν/από πολλά
Ερχόντουσαν μόνες/ή και δύο-τρεις μαζί/μπορεί και σαν αράδα/Είχαν περιεχόμενο/ή μόνο την ομορφιά τους/αυτή καθ’ εαυτή την ύπαρξή τους/δηλαδή/και τίποτ’ άλλο
Πετάγονταν από τόπους άλλους/ή από χώρους ανείδωτους/κι έτσι σ’ έσπρωχναν στην περιήγηση/Ηχούσαν αλλιώτικα/αστεία/δύσκολα
Μα έτσι όπως ήμουν/με κράτησαν

Είναι προφανές ότι εδώ έχουμε ένα από τα βασικά δίπολα της συλλογής, τη σιωπή από τη μια μεριά, και τις λέξεις από την άλλη, κατάσταση που υπαινίσσεται ευθέως ότι στην πρώτη περίπτωση υπάρχει αδυναμία έκφρασης, ενώ στη δεύτερη, σωτηρία μέσω αυτής. Παράλληλα, κάποιες λέξεις δεν έχουν απαραίτητα περιεχόμενο, λειτουργώντας απλώς ως ήχος, εικόνα, ρυθμός, ή οποιοδήποτε άλλο ερέθισμα. Όπως είπαμε, ο ποιητικός κόσμος της Χαραλάμπους είναι ανομοιογενής. Τα γενέθλια χώματα της Αμμοχώστου δεν θα μπορούσαν επ’ ουδενί να μείνουν εκτός νυμφώνος. Η Αμμόχωστος δεν είναι απλώς ένας τόπος! Υπάρχουν δύο ποιήματα με τον τίτλο «Δημοφώντος 27», το ένα μάλιστα χαρακτηρίζεται, ως «Σπαράγματα Αρχιτεκτονικής Μιας Μνήμης έως 13.8.74». Ένας αναμφίβολα συγκλονιστικός τίτλος. Εδώ δεν πρόκειται απλώς για την Αμμόχωστο. Έχουμε μια διεύθυνση, ένα συγκεκριμένο σπίτι, ένα σημείο, κι ύστερα, την σημαδιακή εκείνη ημερομηνία, με την ιστορία να περνά από το συλλογικό στο προσωπικό. Είναι ένα σπίτι με συγκεκριμένη διεύθυνση πριν από εκείνη την ημερομηνία. Η λέξη «σπαράγματα» είναι ίσως σημαντικότερη από την ημερομηνία. Η μνήμη δεν επιστρέφει ως ολοκληρωμένη αφήγηση, αλλά ως θραύσματα. Σ’ ένα σπίτι, ένα δρόμο, μια εικόνα, ένα αντικείμενο, ένα πρόσωπο, κι’ ακόμα το κατώφλι, το χωλ, τα δωμάτια, το σαλόνι του σπιτιού, τα δέντρα, την αυλή και τους γείτονες με τα ονόματά τους! Η αρχιτεκτονική του εξελίσσεται πλέον σε αρχιτεκτονική της μνήμης. Και εδώ ανευρίσκεται μια πολύ ενδιαφέρουσα συγγένεια με την ποιητική συλλογή «ο ίλιγγος του Τοπίου» της Αγγελική Γιαννέλου, με μια όμως διακριτή διαφορά. Στη Γιαννέλου, το πατρικό σπίτι στέκει ακόμη και περιμένει. Στην ποίηση της Χαραλάμπους, η μνήμη μοιάζει να πρέπει να ανασυνθέσει αυτό που δεν υφίσταται. Η μία ποιήτρια αναφέρει τη μνήμη ως επιστροφή, ενώ η άλλη μοιάζει να την ξεδιπλώνει ως ανασκαφή.

Τα «Κουτιά» μαζί με τα ποιήματα «Δημοφώντος 27», «Παππούς Νικόλας», «Εκεί» κ.ά. παραπέμπουν κατά μια έννοια, στην προσπάθεια διαφύλαξης του παρελθόντος μέσα σε δοχεία, κουτιά. «Κάποιος είπε/οι προσευχές μπαίνουν σε κουτιά/και μένουν/και ρώτησα/που μπαίνουν οι προσευχές της μάνας/και είπε/ σε μαύρο κουτί/όσο κι αν κτυπιούνται/καίγονται/ή πνίγονται/δε χάνονται/δεν αλλοιώνονται/ ούτε σβήνουν/Ό,τι κι αν πάθ’ η μάνα/ό,τι κι αν γίνει/ σε ό,τι κι αν μετατραπεί/ακόμα κι αν σωπάσει…». Όμως κανένα δοχείο δεν είναι αρκετό για τη συγκεκριμένη φύλαξη, αφού κάποια στιγμή το περιεχόμενο διαρρέει και αναδύεται η ποίηση. Ο έρωτας, με τη σειρά του, είναι επίσης παρών. Η αναφορά των ποιημάτων «Ασύνδετα του Έρωτα (Delirium)», «Έρωτας», και «Έρωτας 2» είναι χαρακτηριστική. Ουδόλως φυσικά παρουσιάζεται ως ρομαντικός. Στο πρώτο από αυτά, είναι ασύνδετος, θραυσματικός, πιθανώς παραληρηματικός, ίσως Delirium. «Θέλω τη στιγμή/που θα μου είσαι αδιάφορος/για να ησυχάσω/περίμενα πολύ/Κι όταν μίλησες/ πάλι σιωπή/Απλά πες το/ν’ αρχίσει η αντίστροφή μέτρηση/μη φοβάσαι/μπορεί να γίνει και με τη σιωπή…», λέει κάπου ενδιάμεσα.

Με δεδομένο το κύριο επάγγελμα της ποιήτριας, δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν οι υπαινιγμοί και αναφορές στις επιστήμες, όπως για παράδειγμα στο «Systematic Review and Meta-analysis. Πφφφ!» Αν έπρεπε να συνοψίσουμε το βαθύτερο νόημα της ποιητικής συλλογής, θα λέγαμε ότι συνιστά μια προσπάθεια να περάσει ο άνθρωπος από την απώλεια στη δυνατότητα, γι’ αυτό και η λέξη «μπορεί» του τίτλου είναι τόσο σημαντική. Η ποιήτρια δεν ισχυρίζεται ότι υπάρχει οπωσδήποτε ένα «πιο πέρα» ή ένα «πιο πάνω», αλλά απλώς λέει ότι ίσως υπάρχει, και για να το αναζητήσει, επιστρατεύει τη σιωπή, τις λέξεις, τον έρωτα, τη μνήμη, την Αμμόχωστο, το σώμα, την επιστήμη, την ειρωνεία, τον θάνατο, τη θάλασσα. Ακόμη και στο «Fuck You», εκείνος «…Ένοιωθε πως πλησίασε το τέλος/και ξεσάλωσε/μα όχι εντελώς/αφού κάτι ακόμη έμενε να περιμένει». Αλλά φυσικά σε όλα τα ποιήματα της συλλογής υπάρχει αρκετό υλικό για να εντρυφήσει και πολλές έννοιες για να αποκαλύψει ο αναγνώστης. Ίσως εδώ θα έπρεπε να κλείσουμε το σημείωμα με τον «Φαροφύλακα»:

Φαροφύλακας/Παρών πάντα στο κουβούκλιο που τον τοποθέτησαν/Παρατηρητής προσεκτικός/Διάλεγε παλαιικές μεθόδους εργασίας –μικρό τηλεσκόπιο πτυσσόμενο/Αντιστάθηκε στα προηγμένα όργανα/από διαίσθηση/από φόβο μην εκφυλιστεί/Μελετούσε συνεχώς και μετρούσε/Έβγαινε μόνο για προμήθειες βιαστικά/κι επέστρεφε στην παρατήρηση
Διαλογιζόταν με την ανατολή/Στοχαζόταν με τη δύση/Ανησυχούσε με τα κύματα/Έκλαιγε με τη νηνεμία/-που ήταν μόνος-
Και κράτησε τον ορίζοντα για να ονειρεύεται/άλλους τόπους, άλλες ζωές

Στίχοι φαινομενικά απλοί, αφηγηματικοί, αλλά κάτω από την επιφάνειά τους υπάρχει πυκνή αλληγορία για την απομόνωση, την παρατήρηση, τη μνήμη, την αντίσταση στην πρόοδο και τελικά την ποιητική λειτουργία. Ο φαροφύλακας δεν αποφάσισε να αποσυρθεί από τον κόσμο, έχει τοποθετηθεί εκεί, και γι’ αυτό υπάρχει εδώ μια αίσθηση μοίρας, καθήκοντος αλλά και εγκλεισμού. Και η λέξη «κουβούκλιο» είναι πολύ διαφορετική από τη λέξη «φάρος». Ο φάρος είναι μεγαλόπρεπος, ανοιχτός, στραμμένος προς τη θάλασσα. Το κουβούκλιο είναι μικρό, κλειστό, σχεδόν ασκητικό. Ο άνθρωπος βρίσκεται λοιπόν μέσα σε έναν περιορισμένο χώρο, αλλά το βλέμμα του είναι στραμμένο στο άπειρο. Ο φαροφύλακας δεν είναι ναυτικός, αλλά προσεκτικός παρατηρητής. Η ποιήτρια δεν τον παρουσιάζει ως άνθρωπο της δράσης. Η βασική του δραστηριότητα είναι να βλέπει, να παρατηρεί. Ένας άνθρωπος που χρησιμοποιεί παλαιικές μεθόδους εργασίας αντιστεκόμενος στην τεχνολογική εξέλιξη, προσπαθώντας να κατανοήσει τον κόσμο με παρατήρηση, πειθαρχία. Αλλά το ποίημα δεν τελειώνει εκεί, γιατί ο φαροφύλακας, «… κράτησε τον ορίζοντα για να ονειρεύεται/ άλλους τόπους, άλλες ζωές». Αυτός είναι ο στίχος που πιθανόν λειτουργεί ως κλειδί του ποιήματος. Ζει περιορισμένος αλλά αρνείται να περιορίσει τη φαντασία του. Το σώμα του είναι στο κουβούκλιο, αλλά το βλέμμα του στον ορίζοντα, «πιο Πέρα, μπορεί και πιο Πάνω» για να θυμηθούμε και τον τίτλο της συλλογής. Και στο σημείο αυτό, θα μπορούσαμε ίσως να συνδέσουμε τον φαροφύλακα που παρατηρεί τις μεταβολές του κόσμου, με το ποιητικό υποκείμενο, έναν άνθρωπο που ατενίζει πέρα μακρυά στον ορίζοντα την Αμμόχωστο, μια απόσταση που χωρίζει το ποιητικό υποκείμενο από έναν χαμένο τόπο. Έναν άνθρωπο ανάμεσα στην επιστήμη και στη διαίσθηση, στην πραγματικότητα και στη μνήμη, στον εγκλεισμό και στην επιθυμία υπέρβασης!

 

Περισσοτερα αρθρα