Η καινούργια συλλογή της Ευθυμίας Γιώσα, Όταν πέφτουμε από το τρένο, έχει ως τίτλο μια φράση η οποία, εκτός από την κυριολεκτική και μεταφορική της έννοια για μια κακοτυχία που συνέβη σε κάποιον ή το αιφνίδιο τέλος μιας κατάστασης, χρησιμοποιείται στην αγγλική αργκώ για να υποδηλώσει ότι κάποιος επέστρεψε σε παλιές, κακές συνήθειες. Παράλληλα, εμπνέεται από μια αληθινή πτώση, ένα ατυχές γεγονός που συνέβη στον Πωλ Ντεσανέλ, ο οποίος υπήρξε Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, από τις 18 Φεβρουαρίου 1920 έως τις 21 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς. Ο Ντεσανέλ, το βράδυ της 20ής Μαΐου 1920 επιβιβάζεται σε ένα τρένο με προορισμό το Μοντμπριζόν. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής αισθάνεται δυσφορία, ανοίγει το παράθυρο του βαγονιού και πέφτει στις ράγες. Φοράει το νυχτικό του και είναι ματωμένος από την πτώση όταν τον βρίσκει ένας υπάλληλος του σιδηροδρόμου. Ο Ντεσανέλ συστήνεται ως Πρόεδρος της Γαλλίας, αλλά ο άντρας στέκεται αρκετά δύσπιστος απέναντί του. Το κωμικοτραγικό αυτό γεγονός εκμεταλλεύτηκαν οι πολιτικοί του αντίπαλοι και τον διέσυραν στις εφημερίδες αναγκάζοντάς τον να υποβάλει την παραίτησή του λίγους μήνες αργότερα.
Ωστόσο, ο Ντεσανέλ ήταν οραματιστής, βαθιά ανθρωπιστής και ειρηνιστής. Στο βιβλίο του για το «Κοινωνικό ζήτημα» πρότεινε ρηξικέλευθες λύσεις για τα δικαιώματα των εργαζομένων, ενώ είχε επίσης ταχθεί υπέρ της ψήφου των γυναικών και της κατάργησης της θανατικής ποινής. Λόγω της «πτώσης» του, όλες αυτές οι προοδευτικές μεταρρυθμίσεις υλοποιήθηκαν πολλά χρόνια αργότερα. Η ποιήτρια δεν τον διασώζει τυχαία από τις ράγες για να του δώσει καταφύγιο στην ποίησή της, αλλά για να θυμίσει πώς η ανθρώπινη ευαλωτότητα έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης από τον κυνικό οπορτουνισμό των πολιτικών του αντιπάλων και στάθηκε εμπόδιο στην υλοποίηση ενός τόσο σημαντικού ανθρωπιστικού και κοινωνικού οράματος· όπως συμβαίνει κάθε φορά που κάποιοι ρομαντικοί επιχειρούν να αλλάξουν τον κόσμο, όπως συνέβη και με την εξεγερμένη και ονειροπόλα γενιά του ’60.
Με τη μεταφορική ανάγνωση του τίτλου, προκύπτει το ερώτημα, αν το να γράφει ποίηση είναι για εκείνη υποτροπή σε μια παλιά κακιά συνήθεια, αφού «οι λέξεις της φαίνεται να έχουν μια προτίμηση στη θλίψη…». Οι στίχοι της κρύβουν στο βάθος τους έναν τραυματισμένο ρομαντισμό ανάμικτο με θυμό που συχνά εκφράζεται άλλοτε με καυστική ειρωνεία και άλλοτε με αυτοσαρκασμό. Η ποιήτρια ενώνει τη μελαγχολία της με τη μοναξιά της σελήνης, κάποιες στιγμές που νιώθει ότι θα ήθελε να βρίσκεται πολύ μακριά από τη γη, εκφράζοντας έτσι την οδύνη της για όσα συμβαίνουν στον κόσμο.
Στη Σελήνη μυρίζει σαν καμένο μπαρούτι.
Παίρνω, λοιπόν, κι εγώ τις στάχτες μου, τους έρωτές μου τους μεταστατικούς −που δεν έχει κανένα νόημα να εγχειρήσω, θα με σκοτώσουν ούτως ή άλλως−, τις ήττες μου −που βρωμάνε τσιγάρο κι αλκοόλ, αλλά μ’ αυτές βιοπορίζομαι κι όσο να πεις τις αγαπάω−, ένα μπουκάλι νερό για να δροσίζω πού και πού το μέτωπό μου κι ανεβαίνω. Διώχνω τους αστροναύτες και τα διαστημόπλοια, ή έστω τους διατάζω να σωπάσουν, και ξαπλώνω χωρίς περισπασμούς κι ελπίδες στη Θάλασσα των Κρίσεων, που βρίσκεται μόλις έναν πυθμένα βορειοανατολικά της Γαλήνης.
(«Ανάβαση»)
Δεν είναι η πρώτη φορά που η σελήνη μυρίζει καμένο μπαρούτι, από το ξέσπασμα ενός θυμού που βρίσκει διέξοδο στο χαρτί, ούτε η πρώτη φορά που εκείνη ξαπλώνει «στη Θάλασσα των Κρίσεων», πολύ μακριά από τη «Θάλασσα της Γαλήνης»… Αν και στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για θάλασσες, αλλά για απέραντες ερήμους βαφτισμένες με ωραία ονόματα που κρύβουν την αλήθεια, όπως συμβαίνει και με άλλες ωραιοποιημένες καταστάσεις που αφορούν στις ζωές των ανθρώπων. Και εδώ διαφαίνεται η κρυμμένη ερώτηση: Πόσες ακόμα πικρές αλήθειες κρύβονται πίσω από τα κυρίαρχα αφηγήματα της σύγχρονης ζωής που χρυσώνουν το χάπι της μοναχικότητας των ανθρώπων; Το φεγγάρι, το αιώνιο σύμβολο των ρομαντικών ποιητών που κάποτε κάτω από το φως του ορκίζονταν αιώνια αγάπη οι εραστές, δεν είναι παρά ένας μοναχικός πλανήτης, άδειος από αέρα, ζωή, νερό, μια απέραντη έρημος. Στην ποίησή της, η απομόνωση και η ερημιά του αντανακλούν όχι μόνο τη δική της μοναξιά αλλά και εκείνη του σύγχρονου κόσμου.
Η Ε. Γ. παίζει με τα νοήματα και τις λέξεις, επιστρατεύει μια ποιητική αργκώ γεμάτη κρυμμένα μηνύματα που αιωρούνται σαν δεύτερη αφήγηση προσκαλώντας τον αναγνώστη να γίνει συμμέτοχος στην ποιητική πράξη και να τα αποκωδικοποιήσει. Να διαβάσει μέσα στους στίχους της τα κενά, όλα όσα λείπουν από τη ζωή μας και έχουν πέσει στη λήθη.
Όπως τα μνημεία μιλούν για το παρελθόν, έτσι και τα σύγχρονα κτίρια μιλούν για τις ζωές των ανθρώπων στο σύγχρονο κόσμο· πανομοιότυπες πολυκατοικίες, συνήθως χωρίς κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Η ποιήτρια περιπλανιέται σε έρημους δρόμους και γειτονιές και παρατηρεί τα άδεια μπαλκόνια που αφήνουν να διαφανεί κάτι από τον χαρακτήρα και την ιστορία των κατοίκων τους, αλλά και την κοινωνική τους τάξη, ανάλογα με την περιοχή﮲ καταγράφει την ψυχογεωγραφία της πόλης. Κάποια βλέπουν στον ακάλυπτο και άλλα, τα πιο προνομιούχα, στην πρόσοψη, «αν και παίζει ρόλο το πόσο πολυσύχναστος, ή πόσο κεντρικός είναι ο δρόμος, ή σε ποια γειτονιά βρίσκονται… Μα σαφώς υφίσταται κοινωνική διαστρωμάτωση· δεν έπαψε ποτέ να υφίσταται και θα συνεχίσει να υφίσταται», γράφει, και μετά αναρωτιέται γιατί μιλάει ξαφνικά για πολιτική, ενώ το θέμα της είναι ξεκάθαρα τα μπαλκόνια.
Παράξενο θέμα για ποίηση, όχι όμως αν το συνδέσουμε με την πρακτική της ελεύθερης περιπλάνησης και της δημιουργίας καταστάσεων που είχαν υιοθετήσει οι Καταστασιακοί, μια ριζοσπαστική ομάδα καλλιτεχνών και στοχαστών με κεντρική μορφή τον ιδρυτή της Γκυ Ντεμπόρ, που έδρασε κυρίως τη δεκαετία του ’60. Οι Καταστασιακοί χρησιμοποιούσαν την περιπλάνηση και τη δημιουργία αυθόρμητων ζωντανών στιγμών στη ζωή για να ανατρέψουν την καθημερινή ρουτίνα −σπίτι, γραφείο, κατανάλωση− της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Με την ίδια μέθοδο η ποιήτρια «φυτεύει» ανάμεσα στα άδεια μπαλκόνια των πολυκατοικιών μια δική της τρυφερή ανάμνηση· ένα φωτισμένο μπαλκόνι που κάποτε φιλοξενούσε δυο ερωτευμένες ψυχές που μοιράζονταν ένα κοινό όραμα για τον κόσμο.
[…] Το μπαλκόνι με την καρέκλα στην οποία καθόσουν εσύ και πάνω στα πόδια σου καθόμουν εγώ. Το περισσότερο βάρος μου έπεφτε στο δεξί σου πόδι, αν θέλω να είμαι συνεπής με την ανάμνηση.
Τα μπαλκόνια σαν ετοιμόρροπες αναμνήσεις στην άκρη του μυαλού…
Η ποιήτρια μιλάει για τη μοναξιά που νιώθει κάποια βράδια όταν βγαίνει να καπνίσει στο μπαλκόνι και πόσο θα ήθελε να τη μοιραστεί με τους άλλους ενοίκους των γύρω πολυκατοικιών. Θα ήθελε να τους φωνάξει να βγουν έξω, πράγμα που σε άλλες εποχές θα ήταν εφικτό, όχι όμως στη δική μας εποχή της απόλυτης αποξένωσης:
[…] Μια τέτοια αλλόκοτη απελπισία με πιάνει ορισμένα βράδια που καπνίζω στο μπαλκόνι και μου έρχεται να φωνάξω σ’ όλους τους καπνιστές των γύρω πολυκατοικιών να βγουν κι εκείνοι έξω ν’ ανάψουν τσιγάρο, γιατί, αν μη τι άλλο, μέσα στο σκοτάδι, θα είναι ωραίο θέαμα οι καύτρες που φωτίζονται με κάθε ρουφηξιά, κι από την άλλη θα κάνουμε κάποιου είδους παρέα, τέλος πάντων αν όχι παρέα, τουλάχιστον θα μοιραστούμε για λίγα λεπτά −εξαρτάται κι από το τσιγάρο, τα στριφτά, λόγου χάρη, διαρκούν περισσότερο−, τη μοναξιά μας…
(απόσπασμα από το ποίημα «Στο μπαλκόνι»)
Στο ποίημα «Θερινό το φθινόπωρο», η διάσημη ταινία του Γκοντάρ «Με κομμένη την ανάσα», μας ταξιδεύει στη δεκαετία του ’60, στην εποχή που οι νεανικές παρέες συναντιόντουσαν στους δρόμους και οι νέοι ασπάζονταν κοινά συνθήματα και όνειρα για έναν κόσμο χωρίς πολέμους, κοινωνικές διαφορές και ταμπού, τότε που η παρέα σήμαινε ότι φτιάχνουμε έναν κόσμο μαζί και όχι απλώς ενώνουμε τη μοναξιά μας. Η ποιήτρια, με αφορμή την ταινία, σκηνοθετεί τη δική της ταινία –ένα ραντεβού στο σινεμά, με το αγαπημένο της πρόσωπο– που είναι μάλλον φανταστικό, αφού γράφει ότι «η έλξη για έναν άνθρωπο ξεκινάει πολύ προτού τον συναντήσεις». Στη δική της ταινία, οι δυο ερωτευμένοι δείχνουν να βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία σκέψης, σε αντίθεση με την ταινία του Γκοντάρ, όπου οι γνώμες διχάζονται, γεγονός που οδηγεί και στο δραματικό τέλος.
[…] Εξάλλου σε λίγη ώρα ο Γκοντάρ θα θέσει το ερώτημα «τίποτα ή θλίψη;», γράφει, κι εμείς θ’ αργήσουμε να το απαντήσουμε μια μέρα, γιατί θα είμαστε απασχολημένοι ο ένας με το σώμα του άλλου – ίσως όμως και να το έχουμε προ πολλού απαντήσει, γι’ αυτό θα είμαστε κι απόψε μαζί…
Η Ε.Γ. δημιουργεί τις δικές της φανταστικές καταστάσεις και μνήμες, ως ένα είδος αντίστασης για όσα υπήρξαν και χάθηκαν, διαρκώς θυμίζοντας τα οράματα της γενιάς του ’60 που έσβησαν, αφήνοντας για κληρονομιά πίσω τους τη μουσική και τα τραγούδια τους που σκιαγραφούσαν το αγωνιστικό πνεύμα τους και την επιθυμία τους για έναν ελεύθερο και ειρηνικό κόσμο.
Όπως το μαύρο θυμίζει το λευκό, η ποίησή της αναπολεί μια χαμένη ευτυχία. Η μελαγχολία της είναι η δική της αντίσταση σε έναν κόσμο που έχει παραδοθεί στην κατανάλωση και έχει αντικαταστήσει την αληθινή ζωή με την παρέα της τηλεόρασης και της οθόνης των υπολογιστών. Είναι άραγε η ποίησή της μια κρυμμένη κραυγή για βοήθεια, ένα ξεχασμένο ξυπνητήρι της ψυχής που χτυπάει εμμονικά σε ένα άδειο σπίτι, θυμίζοντας ότι κάποιος πρέπει επειγόντως να ξυπνήσει;
[…] ακόμη δεν κατάφερα να βρω τι συνέβη στο άτομο που έβαλε το ξυπνητήρι χθες βράδυ και τώρα αυτό συνεχίζει να χτυπάει εμμονικά, υπάρχει λοιπόν η περίπτωση να έπαψε να ακούει, αλλά όχι τα πάντα, μόνο τα ξυπνητήρια, τους συναγερμούς και τις σειρήνες, και τη στιγμή που μιλάμε, να έχει σηκωθεί, να πίνει καφέ, να διαβάζει εφημερίδα, αλλά να μην ακούει το ξυπνητήρι που συνεχίζει να χτυπάει εμμονικά…
(απόσπασμα από το ποίημα «Υποθέσεις»)
Η ποιήτρια, με αφορμή το παράξενο σχόλιο μιας γυναίκας, θυμίζει τον παραλογισμό που συναντά κανείς όταν περπατάει σε κεντρικά σημεία της πόλης, άτομα μοναχικά τρελαμένα από τη μοναξιά, απότοκα της εποχής μας, στο ποίημα «Πολιτικές πράξεις Ι». «Υπό άλλες συνθήκες, θα απέρριπτα μονομιάς την ιδέα να κάνω ποίημα αυτό το ασήμαντο περιστατικό, όμως τώρα θέλω να δηλώσω ότι το να αντιπαρέρχεσαι τον παραλογισμό θα μπορούσε να είναι μια πολιτική πράξη», γράφει, σκιαγραφώντας πρόσωπα και καταστάσεις της πολιτικής ζωής. Η συνέχεια αυτού του καυστικού σχολίου ακούγεται στο ποίημα «Πολιτικές πράξεις ΙΙΙ»: «Η πιο ουσιαστική/ανατρεπτική/ εξόχως προοδευτική/ πολιτική πράξη/ που θα μπορούσαν/ ορισμένοι να κάνουν/ είναι να παραμείνουν/ απολιτίκ».
Στις συγκεντρώσεις, οικογενειακές και μη, οι συμμετέχοντες διαπιστώνουν με πικρία ότι όλο και λιγοστεύουν. Η εκκωφαντική απουσία κάποιων προσώπων μετατρέπει την εορταστική ατμόσφαιρα σε πένθος στο ποίημα «Εορταστικοί κίνδυνοι». Το ποίημα δεν αναφέρεται μόνο στη θνητότητά μας και στους αγαπημένους μας ανθρώπους που φεύγουν από τη ζωή αλλά και στους συντρόφους που χάνονται και παραιτούνται από τη μάχη με τα χρόνια.
Μια γιορτή δεν είναι ποτέ ακίνδυνη. Μπορεί, για παράδειγμα, ένα κορίτσι να καεί επιχειρώντας να σιδερώσει το φόρεμά του ή ένας ζωγράφος να χάσει το αριστερό του μάτι και το αριστερό του χέρι φτιάχνοντας πυροτεχνήματα…
[…] Κάποιος να αναρωτηθεί φωναχτά ποιος λείπει, να μετρηθούμε και τελικά να διαπιστώσουμε ότι δεν λείπει μόνο ένας, λείπουν πολλοί, λείπει ολόκληρο κλαδί από το οικογενειακό μας δέντρο, λείπει κι ο Αδάμ με την Εύα…
(απόσπασμα από το ποίημα «Εορταστικοί κίνδυνοι»)
Η ποιήτρια επιστρατεύει τη μνήμη για να φανερώσει την τραγική απόσταση της εποχής μας από το ριζοσπαστικό πνεύμα που επικρατούσε στις δεκαετίες του ’60 και ’70 ως μια καταστροφική παρέκκλιση από τους αγώνες που έδωσε εκείνη η γενιά για έναν καλύτερο κόσμο. Η νοσταλγία της για την εποχή εκείνη δεν αφορά μια παθητική «φυγή» στο παρελθόν, αλλά μια πράξη αντίστασης ενάντια στο αλλοτριωμένο παρόν μας.
Όπως οι Καταστασιακοί και η επαναστατημένη νεολαία έγραφαν κάποτε συνθήματα στους τοίχους του Παρισιού, «Η φαντασία στην εξουσία», «Να είστε ρεαλιστές ζητήστε το αδύνατο», «Απαγορεύεται το απαγορεύεται», έτσι και η ποιήτρια γράφει τα δικά της μαχητικά συνθήματα που εμφανίζονται στους στίχους. Καταγράφω μερικά από αυτά: «Τίποτα ανέραστο δεν έχει μέλλον μακροπρόθεσμα», «Πάντα το’ νιωθα, πλέον το ξέρω: το να κόβεις την απόγνωση στα δύο είναι ύψιστη πολιτική πράξη», «τα πράγματα συμβαίνουν χωρίς να πάρουν την άδειά μας», «συχνά υπερασπίζομαι το θυμό μου όπως οι γονείς το πιο αδύναμο παιδί τους», «Περιμένω τη μέρα που όλοι οι στόχοι μου θα συνοψιστούν σε ένα αντιφέγγισμα»…
Στην ποίησή της, οι καταστάσεις, οι εικόνες και τα πράγματα μιλούν με το δικό τους ιδιαίτερο τρόπο για τις ζωές των ανθρώπων, λειτουργούν σαν τεκμήρια για να αποδομήσουν τα κυρίαρχα αφηγήματα της εποχής. Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα ο Μπωντλαίρ, στο δοκίμιό του για τον Έντγκαρ Άλαν Πόε, είχε διαισθανθεί ότι η ατμόσφαιρα της ζωής στις ΗΠΑ θύμιζε μια τεράστια φυλακή όπου οι φυλακισμένοι αυλίζονται υπό το φως του γκαζιού, ενώ παρομοίαζε το τρένο του σύγχρονου πολιτισμού με μια γιγάντια ακυβέρνητη μηχανή “Jaggernaut” που οι ράγες την οδηγούν ολοταχώς προς το χάος…
Κάτω από αυτό το πρίσμα, η μεταφορική φράση του τίτλου χάνει την αρνητική της χροιά, μιας και θα ήταν ευτύχημα να πέσουμε από ένα τρένο που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στο πουθενά και να ριχτούμε στην περιπέτεια της εξερεύνησης. Ίσως έτσι κοιτάξουμε τον κόσμο με άλλα μάτια για να κάνουμε κάποτε πραγματικότητα τα οράματα μιας άλλης γενιάς που αγωνίστηκε για την ειρήνη και τη δικαιοσύνη.
Η Ευθυμία Γιώσα γράφει ποίηση για να ανασάνει και προσφέρει την ανάσα της στους στίχους της για να ταξιδέψουν. Η ποίησή της, βαθιά υπαρξιακή και κοινωνική, γεμάτη αμφισημίες και γρίφους είναι πρωτότυπη και ιδιαίτερη. Εκ πρώτης όψεως μοιάζει άναρχη, ωστόσο κρύβει στον πυρήνα της μια σπάνια μεθοδικότητα που σου προσφέρει τα κλειδιά για να αποκωδικοποιήσεις τους συμβολισμούς της. Θυμίζει έναν ποιητικό κύβο του Ρούμπικ όπου όλα μοιάζουν ατάκτως ερριμμένα, κι όμως σοφά τοποθετημένα για να μπορείς να ανασυνθέσεις τα κομμάτια της. Προσκαλεί τον αναγνώστη να συμμετέχει ενεργά και να διαβάσει ανάμεσα στους στίχους της τη δική του ιστορία, μετατρέποντας την ανάγνωση σε ένα ιδιαίτερο παιχνίδι αυτογνωσίας. Κλείνω αυτή την παρουσίαση με ένα πολύ όμορφο ποίημά της:
Άσκηση αισιοδοξίας μπροστά στον καθρέφτη
Θα έρθουν μέρες δίκαιες. Θα ξυπνάμε σφυρίζοντας το κοινό μας κουράγιο. Θα πίνουμε τον καφέ μας σ’ ένα μεγάλο τραπέζι γεμάτο τυχερά μπισκότα και κατακτήσεις. Θα κλίνουμε το «μαζί» σαν να ’ναι τ’ όνομά μας. Θα γινόμαστε πράσινο χορτάρι, κόκκινα ελάφια, γαλάζιο κύμα.
Θα έρθουν μέρες όμορφες. Θα μάθουμε ν’ αγαπάμε. Θα ζητήσουμε συγχώρεση απ΄τις μέρες που χάσαμε −λες και μας περίσσευαν. Θα ξεχειλίζουν τα χάδια από τις χούφτες. Θα ρίχνεις νερό με το λάστιχο στα γυμνά μου πόδια, ενώ θα ποτίζεις ήλιους, βουκαμβίλιες, κατιφέδες. Θα ερωτευόμαστε με την καρδιά ξεκλείδωτη.
Θα έρθουν μέρες σπασμένες σε μικρά κομματάκια. Όμως εμείς θα τα κολλήσουμε ένα ένα και θα τις φτιάξουμε ξανά από την αρχή, γιατί τότε θα έχουμε γίνει σοφοί και θα πιστεύουμε στις μάχες.

