Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα του Βασίλη Σωτηρόπουλου (ISBN: 978-960-435-919-6)
«Το ποίημα και το δικαίωμα» επιγράφεται πολύ ποιητικά η εισαγωγή στην πολύ ενδιαφέρουσα αυτή μελέτη του νομικού Βασίλη Σωτηρόπουλου που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις. Σε αυτήν επιχειρείται μια γεμάτη (εν)συναίσθηση ματιά στην εποχή του Καβάφη, όπως τη βίωνε ο τελευταίος: καταδικασμένος στην απόκρυψη του ομοερωτισμού του λόγω της ιστορικής του συγκυρίας, συνέχισε να διανέμει τα ποιήματά του στα οποία μιλούσε ελεύθερα για το θέμα σε λίστες αποδεκτών, λειτουργώντας σαν «προφήτης της επερχόμενης κοινότητας ανθρώπων». Στο βιβλίο εξετάζονται τόσο οι ιατρικές και νομικές προεκτάσεις του ζητήματος στην εποχή του, όσο και οι κοινωνικές, συγκεκριμένα «ο φόβος πρόσκρουσης στις προκαταλήψεις». Ο Σωτηρόπουλος επιπλέον εστιάζει σε ποιήματα του Αλεξανδρινού που δεν εκκινούν από σκέψεις ή αναμνήσεις αλλά από «την οργανωμένη συνύπαρξη» δύο ανδρών και διαπιστώνει άλλα προβλήματα που εντοπίζονται σε αυτήν: τα οικονομικά και τα θρησκευτικά/ηθικά. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, με θαυμαστό θα έλεγε κανείς τρόπο, όλα αυτά, τα ίδια ακριβώς θέματα παραμένουν στο επίκεντρο της συζήτησης για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα.
Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα επιχειρούν μια αντιπαραβολή, την πρώτη που γίνεται ποτέ, ανάμεσα στο καβαφικό έργο, αλλά και προσωπικά σημειώματα του ποιητή, και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα στη νομική τους διάσταση, από την εποχή του ποιητή (μόλις διαφαινόμενα) μέχρι τις σημερινές τους κατοχυρώσεις. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζονται το δικαίωμα στη συμβίωση, στην ίση μεταχείριση, στη θρησκευτική συνείδηση, στη σεξεργασία, στην ομοερωτική έκφραση, στις μετά θάνατον αξιώσεις. Μεγάλο ενδιαφέρον προκαλεί το ερώτημα που θέτει ο Βασίλης Σωτηρόπουλος: «Καθώς ο Καβάφης είναι πάντα ο ποιητής των “μελλουσών γενεών”, όπως ο ίδιος είχε περιγράψει τον εαυτό του, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν οι δικές μας γενιές είναι το μέλλον που εκείνος έβλεπε».
Ωστόσο, ο Καβάφης παραμένει μια από τις πιο δυνατές ρίζες από τις οποίες βλάστησε ο τεράστιος αγώνας ενάντια στην προκατάληψη και τον αποκλεισμό που υπέστησαν (και εξακολουθούν να υφίστανται) οι ομοφυλόφιλοι. Μολονότι το ποιητικό σώμα είναι σχετικά περιορισμένης έκτασης, η πυκνότητα των ποιημάτων είναι μεγάλη και επιτρέπει να αντλούνται διαρκώς νέα στοιχεία μελέτης.
Στη σύγχρονη εποχή, το κυρίαρχο κριτήριο της δημοκρατίας παραμένει ο σεβασμός προς τα ανθρώπινα δικαιώματα – για όλους ανεξαρτήτως. «Το δικαιοπολιτικό ζητούμενο δεν είναι να παρασχεθούν ειδικές ρυθμίσεις σε μειονότητες: είναι να διασφαλιστεί ότι ο συνταγματικός ανθρωπισμός δεν θα παραμείνει στη σφαίρα της θεωρίας. Ότι θα εφαρμοστεί στις ζωές των ανθρώπων, στα σώματα, στις ιστορίες, στις μνήμες τους», όπως εύγλωττα σημειώνει ο συγγραφέας.
Θα κλείσω το σύντομο αυτό σημείωμα με το ποίημα «Κρυμμένα» του Καβάφη, το οποίο τυχαίνει αρκετής και διεξοδικής μνείας στο βιβλίο, πλάι σε πολλά άλλα ποιήματα του Αλεξανδρινού που παρατίθενται:
Κρυμμένα
Απ’ όσα έκαμα κι απ’ όσα είπα
να μη ζητήσουνε να βρουν ποιος ήμουν.
Εμπόδιο στέκονταν και μεταμόρφωνε
τες πράξεις και τον τρόπο της ζωής μου.
Εμπόδιο στέκονταν και σταματούσε με
πολλές φορές που πήγαινα να πω.
Η πιο απαρατήρητές μου πράξεις
και τα γραψίματά μου τα πιο σκεπασμένα –
από εκεί μονάχα θα με νοιώσουν.
Αλλά ίσως δεν αξίζει να καταβληθεί
τόση φροντίς και τόσος κόπος να με μάθουν.
Κατόπι – στην τελειωτέρα κοινωνία –
Κανένας άλλος καμωμένος σαν εμένα
Βέβαια θα φανεί κ’ ελεύθερα θα κάμει.
(1908)
Οι απαρχές της λογοτεχνίας του αμερικανικού Νότου (ISBN: 978-960-477-738-9) και Αγαπημένες αφροαμερικανίδες ποιήτριες (ISBN: 978-960-477-766-2) του Γεώργιου Νικ. Σχορετσανίτη
Από τις εκδόσεις Οδός Πανός κυκλοφορούν τα δύο αυτά μελετήματα του Γεώργιου Νικ. Σχορετσανίτη (συγκεκριμένα κυκλοφόρησαν το 2025 και το 2026, αντίστοιχα). Οι απαρχές της λογοτεχνίας του αμερικανικού νότου αποτελούν μια αναδίφηση στη λογοτεχνία της διακριτής αυτής περιοχής των ΗΠΑ, η οποία «στην έως τώρα πολύχρονη και πολυτάραχη ιστορίας της χαρακτηρίστηκε από διάχυτη και εκτεταμένη φτώχεια, έντονα κοινωνικά και φυλετικά προβλήματα και εμφανείς αντιθέσεις», παράλληλα όμως ανέπτυξε «ζηλευτή πολιτισμική ζωντάνια και ενεργητικότητα που τη διέκρινε και σε ένα βαθμό συνεχίζει ακόμα από εκείνη της υπόλοιπης Αμερικής», όπως σημειώνει ο συγγραφέας στη «Δίκην εισαγωγής» του.
Ξεκινώντας από την περίπτωση του Πωλ Χάμιλτον Χέιν (Paul Hamilton Heyn, 1830-1886), ο οποίος διέσωσε και τα ποιήματα του φίλου του ποιητή Χένρι Τίμροντ (Henry Timrod, 1828-1867) που κατέληξε διασημότερος από τον ίδιο, ο Σχορετσανίτης σημειώνει ότι οι ποιητές από τις Συνομόσπονδες δουλοκτητικές πολιτείες των ΗΠΑ τοποθετούσαν αυτόματα τη λευκή κυριαρχία ψηλά. Τα εισαγωγικά σημειώματα για κάθε ποιητή ακολουθούν παραθέσεις επιλεγμένων ποιημάτων και μετάφρασή τους στα ελληνικά.
Ακολουθεί αναλυτική αναφορά στον Τίμροντ (και ενδεικτικά ποιήματά του), κατόπιν στους Γουίλιαμ Γκίλμορ Σιμς (William Gilmore Sims, 1806-1870), Τζόελ Τσάντλερ Χάρις (Joel Chandler Harris, 1848-1908) και άλλους. Σημειώνεται επίσης, σε χωριστή ενότητα, η συμβολή του περιοδικού Southern Literary Messenger αλλά και η αναδυόμενη λογοτεχνία των βαμβακοφυτειών σε έργα όπως The Valley of the Shenandoah, έργο του Τζωρτζ Τάκερ (George Tucker, 1775-1861) από το 1824.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενότητα που μιλά για τα κοινωνικά όρια φυλών και φύλων σε σχέση με την κατανομή εξουσίας. Η πατριαρχική κοινωνία επεφύλασσε συγκεκριμένους ρόλους για τις λευκές κυρίες και φυσικά η λευκή φυλή υπερτερούσε ανεπιφύλακτα της μαύρης, η οποία θεωρούνταν ότι διέθετε κατώτερο πολιτισμό. Ωστόσο, ήρθε η στιγμή που τα δικαιώματα των γυναικών και η κατάργηση της δουλείας άρχισαν να συγκλίνουν με διάφορους τρόπους.
Αναφορές επίσης γίνονται σε κωμικούς συγγραφείς, στην έγχρωμη μυθιστοριογραφία και τον Μαρκ Τουέιν και σε πολλά άλλα ενδιαφέροντα θέματα που αφορούν τη λογοτεχνία του αμερικανικού Νότου στο ξεκίνημά της. Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο με πλούσιες βιβλιογραφικές αναφορές για περαιτέρω ανάγνωση όποιου επιθυμεί να ενσκήψει στο θέμα, ενώ η οργάνωσή του σε μικρές ενότητες διευκολύνει την ανάγνωση.
Οι αγαπημένες Αφροαμερικανίδες ποιήτριες, το έτερο βιβλίο του Γιώργου Σχορετσανίτη που μας απασχολεί εδώ, μνημονεύει τρεις – ξεχασμένες εν πολλοίς – Αφροαμερικανίδες ποιήτριες: τη Φίλλις Ουίτλεϋ (Phillis Wheatley, 1753-1784), τη Λούσι Τέρι Πρινς (Lucy Terry Prince, περ. 1733-1821) και τη Φράνσις Χάρπερ (Frances Ellen Harper, 1825-1911). Όπως σημειώνει ο Γιώργος Σχορετσανίτης στην εισαγωγική ενότητα που τιτλοφορείται «Με την ελπίδα και προσδοκία εισαγωγικού σημειώματος» για τις τρεις αυτές ποιητικές φωνές, «είχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά, αλλά εκείνο που τις ένωνε πέρα από την ακτιβιστική τους δραστηριότητα, τη συμπεριφορά τους, τους κοινωνικούς τους αγώνες και την αγάπη για τους ανθρώπους της μαύρης φυλής τους, ήταν και το εστιασμένο ενδιαφέρον και η ξεχωριστή αγάπη τους για την ποίηση».
Το βιβλίο μπορεί να ιδωθεί ως συνέχεια δύο άλλων βιβλίων του συγγραφέα, Το πιο διάσημο πρόσωπο που κανένας δεν ήξερε. Μάργκαρετ Γουώκερ (1915-1988) (Οδός Πανός 2017) και Η Αντζελίνα Ουέλντ Γκρίμκι και ο κόσμος της (Οδός Πανός 2021), τα οποία αποδεικνύουν έμπρακτα τον σεβασμό και το ενδιαφέρον του συγγραφέα για την αμερικανική λογοτεχνία.
Θα κλείσω το σύντομο αυτό σημείωμα με ένα απόσπασμα από ποίημα της Φράνσις Χάρπερ από το βιβλίο:
Η σκλάβα μάνα (απόσπασμα)
Άκουσες αυτή την κραυγή; Ανέβηκε
τόσο άγρια στον αέρα,
σαν να έσπαγε από απελπισία
μια καρδιά βαρυφορτωμένη.
Είδες αυτά τα χέρια τόσο θλιμμένα πλεγμένα
το σκυμμένο και αδύναμο κεφάλι
το ρίγος αυτού του εύθραυστου σώματος
εκείνο το βλέμμα θλίψης και τρόμου;
Είδατε τα θλιμμένα, ικετευτικά μάτια;
Κάθε βλέμμα τους ήταν πόνος,
σαν μια καταιγίδα αγωνίας
να σάρωσε το μυαλό της.
Είναι μια μάνα χλωμή από φόβο,
το αγόρι της κρέμεται από το πλευρό της,
και μέσα στο φόρεμά της προσπαθεί μάταια
να κρύψει το τρεμάμενο κορμί του.
[..]
Τον ξεριζώνουν από τα χέρια της,
την τελευταία και τρυφερή της αγκαλιά.
Ω! Ποτέ πια τα θλιμμένα μάτια της
δεν θα κοιτάξουν το θλιβερό του πρόσωπο.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που αυτές οι πικρές κραυγές
διαταράσσουν τον αέρα που ακούει:
Είναι μητέρα, και η καρδιά της
σπάει από απόγνωση.
