Βρεθήκαμε με τη Βίκυ Κατσαρού, με αφορμή την πιο πρόσφατη ποιητική συλλογή της Μόρα: Το σημάδι της Σάρας (εκδόσεις Ενύπνιο, 2025) για την οποία τη ρωτήσαμε:
Αξιοπρόσεκτη και ιδιαίτερη η συλλογή σου, Βίκυ. Μοιάζει με τη saga της Γυναίκας, έτσι που αντανακλά το μυστήριο που τη διέπει αλλά και τις μάχες που έχει αναγκαστεί να δίνει μέσα στους αιώνες. Αυτό είχες κατά νου όταν την έγραφες;
Στον νου μου είχα μια saga με την έννοια της κληρονομιάς. Τη γνώση που αποκτά μια γυναίκα μέσα από το ίδιο της το σώμα και τον χρόνο: τι σημαίνει να είσαι γυναίκα, ερωμένη, τροφός, δημιουργός και ταυτόχρονα φορέας μνήμης. Μια γνώση εμπειρική, που μεταβιβάζεται, μεταμορφώνεται, βαθαίνει.
Με απασχολούσε έντονα το διαγενεακό και συλλογικό τραύμα που κουβαλάμε ως συνειδητοποιημένες συνεχίστριες μιας ιστορίας. Το ερώτημα δεν ήταν μόνο τι έχουμε κληρονομήσει, αλλά πώς μπορεί να σπάσει ο κύκλος. Πώς η επίγνωση γίνεται πράξη.
Στη Μόρα ένιωθα πως άνοιγα ένα κρυμμένο σεντούκι, για να υπενθυμίσω μια γνώση που ήδη υπάρχει μέσα μας και αργά ή γρήγορα, συχνά με οδυνηρό τρόπο, θα αναδυθεί. Για μένα, η γραφή δεν έχει νόημα αν δεν προσφέρει κάποια μορφή λύτρωσης. Ακόμη κι όταν περνά μέσα από σκοτάδι, επιδιώκω να αφήνει μια χαραμάδα φωτός, μια δυνατότητα εξόδου.
Αν η συλλογή μοιάζει με τη saga της Γυναίκας, είναι ίσως γιατί κάθε γυναίκα γράφει, συνειδητά ή ασυνείδητα, ένα κεφάλαιο αυτής της αδιάκοπης αφήγησης. Και η δική μου πρόθεση ήταν να συμβάλω με ειλικρίνεια σε αυτή τη συνέχεια.
- Σκιαγραφείς, σε υψηλό μάλιστα ύφος, έναν κόσμο μητριαρχίας που παραδόξως δεν επιθυμεί την (ανα)γέννηση αλλά την καταστροφή. Χτίζεις έτσι μια ανοίκεια εικόνα της Γυναίκας που στερεοτυπικά είναι η πηγή της ζωής.
Δεν με ενδιαφέρει να αποδομήσω τη Γυναίκα ως πηγή ζωής, αλλά να δείξω τι συμβαίνει όταν η ζωτική της δύναμη στραφεί προς την καταστροφή. Η καταστροφή, στο έργο, δεν είναι αυτοσκοπός. Πρόκειται για στάδιο. Είναι το σκοτεινό πέρασμα πριν από την επίγνωση της ανάγκης για αναγέννηση.
Η Μύριαμ και η Ελσινόρη επιλέγουν την καταστροφή ως τρόπο άσκησης ισχύος, ίσως και ως άμυνα. Η Σάρα ανατρέφεται μέσα σε αυτή τη λογική, εκπαιδεύεται να τη συνεχίσει. Όμως κάθε φορά που επιλέγεται ο δρόμος της καταστροφής, το τίμημα επιστρέφει. Πλήττονται οι άλλοι, αλλά πληγώνονται και οι ίδιες.
Η διαδρομή της Μύριαμ είναι κομβική. Κάποια στιγμή αντιλαμβάνεται ότι η διαιώνιση της οργής δεν είναι εξουσία αλλά φυλακή. Και τότε στρέφει τη Σάρα προς την αγάπη, προς τη δημιουργία, προς μια διοχέτευση της δύναμης που δεν αφανίζει αλλά γεννά.
Αν η εικόνα φαίνεται ανοίκεια, είναι γιατί επιχειρώ να αποσπάσω τη Γυναίκα από το στερεότυπο της αυτονόητης μητρότητας και να τη δείξω ως ον με βούληση, με σκοτεινά ένστικτα και με δυνατότητα επιλογής. Η αναγέννηση, για μένα, είναι συνειδητή πράξη. Και αυτή η πράξη αποκτά αξία μόνο αφού έχει προηγηθεί η εμπειρία του σκοταδιού.
- Τι συμβολίζει το σημάδι της Σάρας;
Το σημάδι της Σάρας είναι, πάνω απ’ όλα, υπενθύμιση. Όχι μιας πληγής που την καθορίζει, αλλά μιας επιλογής που την ορίζει. Το φέρει στον λαιμό, στο σημείο της φωνής, της αναπνοής, της ομολογίας. Εκεί όπου κάποτε είχε σταλάξει το φαρμάκι των προγονισσών της, η εκδίκηση, η αλυσίδα της επανάληψης.
Το ότι η ίδια έσκαψε τον λαιμό της είναι πράξη συνειδητής κάθαρσης. Αποφασίζει να αφαιρέσει από μέσα της το κληρονομημένο δηλητήριο, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει πόνο. Το σημάδι, λοιπόν, δεν συμβολίζει το τραύμα, αλλά τη ρήξη με το τραύμα.
Είναι η σφραγίδα της μετάβασης από την καταστροφή στη δημιουργία. Κάθε φορά που το αγγίζει, θυμάται ότι η δύναμη που κληρονόμησε μπορεί να διοχετευθεί αλλιώς. Όχι ως φαρμάκι, αλλά ως λόγος, ως αγάπη, ως πράξη που γεννά.
- Και ο λύκος/λύκαινα;
Η Λύκαινα λειτουργεί ως ένα alter ego, μια άγρια αλλά προστατευτική εκδοχή του εαυτού. Εμφανίζεται όταν η εμπιστοσύνη έχει τραυματιστεί και οι έρωτες έχουν αφήσει πίσω τους απογοήτευση. Πρόκειται για έναν μηχανισμό επιβίωσης.
Όταν η αγάπη δεν μπορεί πια να επενδυθεί στον Άλλον, χρειάζεται να βρει νέο τόπο για να ριζώσει. Η Λύκαινα είναι αυτός ο τόπος. Εκεί διοχετεύεται η στοργή, η φροντίδα, η δημιουργική ενέργεια και εκεί μπορεί να ανθίσει χωρίς να απειλείται.
Στις πιο δύσκολες στιγμές, αυτή η μετατοπισμένη αλλά ακέραιη αγάπη είναι που σώζει. Σου δίνει μια δεύτερη ευκαιρία όχι απαραίτητα στον έρωτα, αλλά στη ζωή την ίδια, με περισσότερη αυτογνωσία και λιγότερη αυταπάτη.
Θα έλεγα ότι εστιάζεις στη σκοτεινή πλευρά της Δημιουργίας, εξαιτίας των πληγών που έχει υποστεί το γυναικείο σώμα μέσα στους αιώνες, οδηγούμενη κάπως σε μία ανάποδη ανάγνωση του προπατορικού αμαρτήματος.
Με ενδιαφέρει να επανεξετάσω το προπατορικό αμάρτημα από τη σκοπιά του σώματος που το φέρει. Η «σκοτεινή πλευρά» της Δημιουργίας δεν είναι άρνηση της ζωής, αλλά η αναγνώριση ότι κάθε γέννηση προϋποθέτει ρήξη, αίμα, απώλεια, πόνο. Το γυναικείο σώμα μέσα στους αιώνες δεν υπήρξε μόνο πηγή ζωής, αλλά και πεδίο ενοχής, ελέγχου, τιμωρίας.
Αν υπάρχει μια ανάποδη ανάγνωση του προπατορικού αμαρτήματος, είναι γιατί επιχειρώ να μετακινήσω την έννοια της «ενοχής». Τι θεωρήθηκε αμάρτημα; Η επιθυμία; Η γνώση; Η αυτονομία; Στο έργο, η Δημιουργία δεν είναι αθώα ούτε εξαγνισμένη. Κουβαλά μνήμη. Και αυτή η μνήμη ναι, είναι σκοτεινή.
Ωστόσο, δεν μένω στο σκοτάδι. Η συνειδητοποίηση των πληγών είναι προϋπόθεση για μια διαφορετική Δημιουργία όχι ως επιταγή, αλλά ως ελεύθερη πράξη. Αν η αφήγηση φαίνεται «ανάποδη», ίσως είναι γιατί επιχειρεί να επαναφέρει το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει η ίδια το νόημα της πτώσης και της γέννησης.
- Στη συλλογή σου χρησιμοποιείς διάφορα δίπολα (καλό-κακό, φως-σκοτάδι, γονιμότητα-στειρότητα κ.λπ.) και μάλιστα ταυτόχρονα. Επιδιώκεις με αυτό τον τρόπο να αναδείξεις τις εγγενείς αντιφάσεις της γυναικείας φύσης;
Κυρίως επιδιώκω να δείξω ότι ο άνθρωπος, και ιδίως το γυναικείο υποκείμενο όπως το κουβαλά η ιστορία, δεν είναι μονοσήμαντος. Τα δίπολα λειτουργούν ως δραματικό πεδίο τάσης. Δεν είναι σταθερές κατηγορίες, αλλά δυνάμεις που συνυπάρχουν και αλληλοδιαπερνώνται.
Το καλό και το κακό, το φως και το σκοτάδι, η γονιμότητα και η στειρότητα δεν παρουσιάζονται ως ηθικές ταμπέλες. Είναι καταστάσεις της ίδιας ενέργειας σε διαφορετική κατεύθυνση. Η γονιμότητα, για παράδειγμα, δεν αφορά μόνο τη βιολογική δυνατότητα. Αφορά και τη δημιουργικότητα, τη δυνατότητα να γεννήσεις λόγο, πράξη, σχέση. Και η στειρότητα δεν είναι μόνο στέρηση. Μπορεί να είναι και άρνηση, άμυνα, παύση.
Τα δίπολα τα χρησιμοποιώ ταυτόχρονα γιατί έτσι βιώνεται η εμπειρία: όχι διαδοχικά, αλλά συγχρόνως. Το φως συχνά προϋποθέτει το σκοτάδι που το καθιστά ορατό. Η καταστροφή και η δημιουργία συνομιλούν μέσα στο ίδιο σώμα.
Αν αναδεικνύονται αντιφάσεις, είναι για να αναδείξω τη ρευστότητα και την ελευθερία της. Η ένταση ανάμεσα στα αντίθετα είναι ο τόπος όπου παράγεται νόημα.
- Η Μύριαμ πάντως μεταμορφώνεται σε Μόρα. Από πηγή καλού γίνεται το αντίθετο. Μήπως τελικά το θετικό ενέχει εξ ορισμού και το αρνητικό του;
Η μεταμόρφωση της Μύριαμ σε Μόρα δεν είναι απλώς μια ηθική αντιστροφή, σαν να περνά κανείς από το «καλό» στο «κακό». Είναι η αποκάλυψη ότι μέσα σε κάθε δύναμη ενυπάρχει η σκιά της. Το θετικό δεν είναι ποτέ απολύτως καθαρό. Φέρει μέσα του την πιθανότητα της εκτροπής.
Η Μύριαμ ξεκινά ως πηγή ζωής, φροντίδας, καθοδήγησης. Όταν όμως αυτή η δύναμη τραυματίζεται, όταν συσσωρεύεται μνήμη πόνου και αδικίας, η ίδια ενέργεια μπορεί να στραφεί αλλιώς. Αλλάζει η κατεύθυνση. Και τότε η προστασία γίνεται έλεγχος, η αγάπη γίνεται εμμονή, η δύναμη γίνεται τιμωρία.
Με αυτή τη μεταμόρφωση επιχειρώ να δείξω ότι το φως και το σκοτάδι δεν είναι δύο ξεχωριστές ουσίες, αλλά δύο εκφράσεις της ίδιας πηγής. Το ζήτημα δεν είναι αν το θετικό εμπεριέχει το αρνητικό, αλλά αν το υποκείμενο αναγνωρίζει αυτή τη διπλή δυνατότητα και επιλέγει συνειδητά πού θα διοχετεύσει τη δύναμή του.
Η Μόρα δεν αναιρεί τη Μύριαμ. Την αποκαλύπτει στην πιο ακραία της μορφή. Και ακριβώς εκεί γεννιέται η ανάγκη για επίγνωση. Γιατί μόνο όταν δεις ότι η δημιουργική σου δύναμη μπορεί να γίνει καταστροφική, αποκτά βάρος η επιλογή της αγάπης.
- Γι’ αυτό μάλλον στο τέλος του βιβλίου, τη λύση θα δώσει η Σάρα, χρησιμοποιώντας την αγάπη για να λυτρωθεί και να λυτρώσει… Πιστεύεις άρα ότι η αγάπη είναι η απάντηση;
Πάντα η αγάπη είναι η απάντηση. Σε όλα μου τα έργα η αγάπη είναι η απάντηση. Η αγάπη, όμως, όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ, δεν είναι ρομαντική ιδέα ούτε εύκολη παρηγοριά. Είναι πράξη συνειδητή. Είναι επιλογή στάσης απέναντι στη μνήμη, στον πόνο, στην κληρονομιά. Στην προδοσία.
Η Σάρα δεν σώζεται επειδή αγαπά με έναν αθώο τρόπο. Σώζεται επειδή αποφασίζει να μη συνεχίσει τον κύκλο της καταστροφής. Η αγάπη εδώ λειτουργεί ως δύναμη μετασχηματισμού. Μεταποιεί το τραύμα. Διαπερνά το σκοτάδι.
Πιστεύω ότι η αγάπη είναι η απάντηση, αλλά όχι ως ένα επιπόλαιο, απαστράπτον συναίσθημα. Ως ευθύνη. Ως πράξη που αναλαμβάνει το κόστος της ελευθερίας. Η Σάρα επιλέγει να διοχετεύσει τη δύναμή της δημιουργικά, κι αυτή η επιλογή είναι που λυτρώνει όχι μόνο την ίδια, αλλά και το γενεαλογικό βάρος που κουβαλά.
Αν υπάρχει λύση στο τέλος, δεν είναι θαυματουργή. Είναι ανθρώπινη. Ευάλωτη. Φθαρτή. Με τα λάθη της και τα παραπτώματά της. Η αγάπη έχει κόστος, κόπο και συγχώρεση. Και γι’ αυτό ακριβώς έχει αξία.-
