Κι όλα τα κακά σκορπά… της Τζένης Μαστοράκη (ISBN: 978-960-505-717-6)

Τι σκέφτομαι και τι φοβάμαι πριν να κοιμηθώ, αφού κανένας δε σταυρώνει πια το μαξιλάρι μου είναι ο υπότιτλος του εξαιρετικά ατμοσφαιρικού αυτού βιβλίου των εκδόσεων Άγρα που κυκλοφόρησε φέτος και ανατυπώνει (από το περιοδικό Εντευκτήριο, όπου πρωτοδημοσιεύτηκαν) πεζοποιήματα της Μαστοράκη, συναρμοσμένα σε ένα λίγο-πολύ ενιαίο κείμενο, για τον φόβο που μας καταλαμβάνει πριν τον ύπνο, τον ξάδερφο του θανάτου.

Όπως σημειώνει στο επίμετρο ο Διονύσης Καψάλης: «Ποια έγκατα, ποια βίωση βαθύτερη του φόβου, και ο λόγος πάντα άπεφθος; Ο ρυθμός, ο ανεύρετος ρυθμός του κόσμου, αυτός φυλάγει απ’ το κακό αφού κανένας δε σταυρώνει πια το μαξιλάρι σου. Ο ρυθμός είναι το ξόρκι για όσα δεν εξαγοράζονται, το κέρμα που κρατάς σφιχτά στα δόντια για να φτάσεις στον βυθό, εκεί που μόνο οι τολμηροί αυτοδύτες κατεβαίνουν ασυνόδευτοι, κι ύστερα πάλι ν’ ανεβείς, αν είσαι από τους τυχερούς. Και ρυθμός είναι η ανθρώπινη ανάσα, ο μιλημένος μύθος, ο άλλος τρόπος ν’ αναπνέουμε που μας τον μάθαιναν τα ποιήματα, σχεδόν μια ευεργεσία».

Ευεργεσία λοιπόν αποτελούν τα ποιήματα αυτά, το χλωρό σώμα που παραδίδει τις σκέψεις και τις ιδέες της ποιήτριας, στο οποίο βρίσκουμε ενσωματωμένες προσευχές της παράδοσης: «Πέφτω, κάνω το σταυρό μου,/ άγγελο έχω στο πλευρό μου,/ Δούλος του Θεού λογιούμαι,/ και κανέναν δε φοβούμαι». Και από κοντά, τη μαρτυρία: «Πετιόμουν με εφιάλτες και με σταύρωναν. Είναι ένας πόλεμος ο ύπνος των παιδιών».

Πόλεμος ο ύπνος και οι άγγελοι που ίπτανται πάνω από τα κεφάλια των παιδιών σημεία δέους τα οποία προσεγγίζονται με πίστη και με τρόμο. Είναι άλλωστε τόσοι πολλοί οι άγγελοι που δεν ξέρεις ποιον να πρωτοφωνάξεις, πώς να τον φωνάξεις, αν θα σε στέρξει. Μήπως άραγε είναι «άστρα που δεν θέλουν να ανατείλουν;». Υπάρχουν άλλωστε και οι έκπτωτοι, αυτοί που άνοιξαν τον δρόμο για το Κακό.

Και το Κακό είναι αυτό που παραμονεύει πίσω από τον ύπνο, «αυτό που πέφτει από ψηλά και σκοτεινιάζει». Αυτό «που κρύβεται στις Γραφές και σωπαίνει». Είναι η λέξη πίσω από τις λέξεις, τις λέξεις εκείνες των Γραφών που σπέρνει προσεκτικά ανάμεσα στα ποιήματα και σαν προμετωπίδα τους η Μαστοράκη. Μαζί του συνομιλούν μόνο οι άγιοι «και πρέπει να μιλούν πολύ […] Μια φωνή που μιλάει μέσα στον εφιάλτη, που προσπαθεί να τον διώξει.// Ώσπου, με μια μεγάλη κραυγή, πετιέται επιτέλους ο ονειρευτής, ξεσκίζοντας τον ύπνο που τον πνίγει».

Στην πνιγηρή αυτή ατμόσφαιρα, που υφαίνει ο φόβος και πολλαπλασιάζει η σιωπή, «τα λόγια, κάθε τόσο, προειδοποιούν». Μα προειδοποιούν για ένα απροσδιόριστο κάτι, κάτι που πουθενά δεν κατονομάζεται – κι ας έχει πολλά ονόματα το Κακό. Άλλωστε, «είναι και οι ιστορίες που λείπουν, ή που δεν γράφτηκαν ποτέ», οι οποίες καθιστούν αδύνατη τη συμπλήρωση του παζλ… Τίποτα λοιπόν δεν είναι ξεκάθαρο. Οι άγγελοι είναι καλοί ή κακοί; «Άγγελοι αποστάτες έφεραν στη γη την τέχνη των μετάλλων και των άστρων, τα μάγια, τα στολίδια, τα βαμμένα βλέφαρα». Η ιστορία τους είναι γεμάτη αντιφάσεις, όπως και η ανθρώπινη. Στέκουν ίσως πιο κοντά στον άνθρωπο παρά στον Θεό.

Έπειτα, υπάρχουν κι άλλα όντα, όπως οι μάγισσες που δεν είναι πάντα κακές, υπέστησαν όμως βασανιστήρια φρικτά μες στους αιώνες. «Και οι αυτόπτες. Ο αγαπημένος του Θεού Εσδράμ, η Παναγία, ο Παύλος. Οι Αποκαλύψεις. Και είδον. Και είδον. Ο πόνος πρέπει να έχει ένα δίδαγμα». Κι ο πόνος ξεχειλίζει από τα Ιερά βιβλία, ξεχειλίζει.

«Τέτοια σκεφτόμουν για να κοιμηθώ, μικρή […] από μικρή αγαπούσα ό,τι με φόβιζε. Και την αγάπη αργότερα έτσι. Από φόβο». Μα άγια δαχτυλάκια τη σταύρωναν, όπως ίσως κι εμάς σαν ήμασταν παιδιά. Έτσι ο φόβος, η αγάπη και ο θάνατος αποκτούσαν δυσδιάκριτα όρια και παρέπεμπαν στα βαθιά και τα αθέατα, στα ανομολόγητα που κρύβει μέσα του καθένας μας. Όρια που γίνονταν «ιστορίες παραμυθητικές και απαραμύθητες, που θα τις πει [η Μαστοράκη] με το πείσμα του αγγελιοφόρου, κοιτάζοντας μέσα της βαθιά όσο και πέρα μακριά», όπως γράφει ο Καψάλης. Κοιτάζοντας βαθιά μέσα στον καθένα μας… όπως υπέροχα αποδεικνύει το συγκλονιστικό αυτό μικρό βιβλίο.

Τα παλαιικά του Βασίλη Ρούβαλη (ISBN: 978-618-88258-0-2)

Είκοσι αποφθέγματα, γραμμένα απευθείας σε «παλαιό» λεξιλόγιο περιέχει αυτό το νέο, μικρό και κομψό, βιβλίο του Ρούβαλη που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μονόκλ. Πρόκειται για λέξεις που αντλήθηκαν από το ελληνόφωνο τόξο της Μεσογείου: την Πελοπόννησο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την Κρήτη, τα Επτάνησα, την Κάτω Ιταλία και την Κύπρο. Μας θυμίζουν ήχους ξεχασμένους, μα με πολλούς τρόπους ακόμη ζωντανούς, ενώ παράλληλα αξιώνουν την αποκάλυψη ενός κόσμου διαχρονικά παρόντος στη συλλογική μνήμη του ελληνισμού.

Οι ολοκληρωμένοι γλωσσικοί κώδικες στους οποίους παραπέμπουν τα αποφθέγματα παραμένουν «πρόκληση επιστημονική» που ωστόσο αφήνει αλώβητη την «αίσθηση μουσικότητας, το εύρος της εικονοποιίας, [τ]η βαθύτερη νοηματική έλξη» που ασκούν οι λέξεις με τις οποίες είναι γραμμένα, όπως σημειώνεται στην εισαγωγή του βιβλίου. Οι γλωσσικοί αυτοί κώδικες, μολονότι προφανώς παραπέμπουν σε ένα ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο χρήσης, διατηρούν για μας περισσότερο τη χάρη του σώματος που εικάζουμε από τα αποφθέγματα ότι είχαν ένα. Και είναι ένα σώμα στηριγμένο κυρίως στην προφορικότητα: αυτή είναι το κύριο έδαφος μέσα στο οποίο ρίζωσαν και διασώθηκαν οι μοναδικές αυτές, διαλεκτικής υφής γλωσσικές διασταυρώσεις της «τρομερής μας λαλιάς».

Παρά την ανοικειότητά τους στο σήμερα και την απόσπασή τους από τα μεγαλύτερα γλωσσικά σύνολα στα οποία ανήκουν, οι λέξεις των αποφθεγμάτων ασκούν ισχυρή ελκτική δύναμη πάνω στον αναγνώστη, ο οποίος εγκαταλείπεται στη γεμάτη θαλπωρή αγκάλη τους, την από κάποιο βάθος γνωστή και οικεία.

Παραθέτω τρία από τα αποφθέγματα, τα οποία συνοδεύουν και κοσμούν ξυλοτυπίες από βρετανική έκδοση του 1847:

Ο εμαυτός σου αθόλωτος, ιδιάζει.
(Ο εαυτός σου διάφανος, ξεχωρίζει).

Το βιζάτσι πορουβεί, αντήλιον.
Παραγείρνει και πολυπικραίνεται
όποτα βραδιώνει.
(Το βοτσαλάκι ανθίζει, κάτω από τον ήλιο.
Γέρνει και θλίβεται πολύ
μόλις βραδιάζει).

Λαμψάτωσαν οι αστρίνες.
Το θείον, ποτέ νύκτωρ.
(Έλαμψαν τα αστέρια.
Το θεϊκό, ποτέ τη νύχτα).

Το επίμετρο στην έκδοση έχει γράψει ο Κώστας Ντίνας, καθηγητής Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Σε αυτό, θέτει το μεγάλο ερώτημα περί γλώσσας: είναι άραγε «μία και αδιαίρετη» ανά τους αιώνες ή μήπως είναι ένα ζωντανό σώμα που «επηρεάζει και επηρεάζεται από τον τόπο και τον χρόνο, από τη συμβίωση και τη συμπόρευση με άλλους λαούς και γλώσσες»; Αυθόρμητα θα απαντήσω, όπως άλλωστε υποστηρίζει και ο ίδιος, πως Τα παλαιικά αποτελούν επίρρωση και των δύο αυτών θέσεων. Οι επιδράσεις που λαμβάνει η γλώσσα μας, στον χώρο και τον χρόνο, από άλλες γλώσσες γίνονται ποταμοί οι οποίοι αρδεύουν την αρχαιότατη κοιλάδα στην οποία φυτρώνει και αναπτύσσεται. Περισσότερο λοιπόν από ευφυές παιχνίδι με τις λέξεις, τούτο το μικρό βιβλίο είναι ένα στοίχημα με τη μνήμη και την ιστορία, ένα στοίχημα το οποίο κερδίζεται με τρόπο εντυπωσιακό.

Με τα μάτια στη Γάζα του Ντίνου Σιώτη (ISBN: 978-960-436-920-2)

Στο αποτρόπαιο έγκλημα που συντελεί το Ισραήλ εναντίον του παλαιστινιακού λαού στη Γάζα αναφέρεται ο Ντίνος Σιώτης σε αυτή τη συλλογή του, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις και που ήρθε να προσταθεί στο ήδη σημαντικό σώμα αντίστοιχων έργων με θέμα τα δεινά της Παλαιστίνης και των ανθρώπων της. Την εισαγωγή στη συλλογή υπογράφει ο Παντελής Μπουκάλας και τον πρόλογο ο γερουσιαστής των ΗΠΑ Bernie Sanders. Όπως διευκρινίζει στο υστερόγραφο ο ποιητής, «τα ποιήματα αυτής της συλλογής είναι ανταποκρίσεις από τη Γάζα, έναν τρόπο μαρτυρίου. Γράφτηκαν εν θερμώ –και δημοσιεύονται ανεπεξέργαστα, με τη σειρά που γράφτηκαν-, από την πρώτη μέρα της τρομοκρατικής επίθεσης της Χαμάς στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023 μέχρι τις αρχές Ιανουαρίου του 2026».

Και τα ποιήματα είναι πολλά. Συνήθως σύντομα, δύο ή τριών στροφών μόλις, χωράνε δύο (ή και τρία ενίοτε) στη σελίδα – όσο πολλά όμως και να ‘ναι δεν φτάνουν (καμία κραυγή, καμία υπερβολή δεν φτάνει) για να περιγράψουν τη φρίκη της γενοκτονίας σε όλη της την έκταση:

ΕΠΙΔΡΟΜΕΣ
Οι αεροπορικές επιδρομές στη Γάζα
καταπίνουν το φως της μέρας, ανα-
κατεύουν τα συντρίμμια των κτιρίων

με το αίμα, πελαγοδρομούν σε έναν
κατεστραμμένο ουρανό, μοιράζουν
απλόχερα συντριβή και θάνατο

Ο πόλεμος αυτός είναι ένα απίστευτο έγκλημα που γίνεται με τη σύμπραξη των Δυτικών οι οποίοι, με την ανοχή τους, ουσιαστικά στηρίζουν τους Ισραηλινούς: «μπροστάρηδες ΗΠΑ και ΕΕ, όλοι/ μαζί ένα θαυμαστό συνονθύλευμα,/ μια χλευαστική επίφαση πολιτισμού» (από το ποίημα «Επίφαση πολιτισμού»).

Τα παιδιά είναι ανάμεσα στα πάμπολλα θύματα που θρηνούν οι παλαιστινιακές οικογένειες από την αρχή του πολέμου. Θύματα που δεν είναι μόνο στρατιώτες, παρά άνθρωποι απλοί, άμαχοι, ξεχασμένοι:

ΑΜΑΧΟΙ ΝΕΚΡΟΙ
Τόσοι νεκροί, Θεέ μου, τόσες χιλιάδες
νεκροί από βομβαρδισμούς σε τόσες
πόλεις, χωρίς καν μία μάχη, από πυρά

εχθρικά περικυκλωμένοι από παντού,
άοπλοι, άμαχοι, γκρεμισμένοι, άταφοι,
χαροκαμένοι, ξεχασμένοι από όλους.

Ο πόνος υψώνεται απύθμενος, η αγωνία ολοένα κορυφώνεται, οι θυσίες δεν είναι ποτέ αρκετές, η δίψα για αίμα μαίνεται αβυσσαλέα:

ΓΑΖΕΣ ΣΤΗ ΓΑΖΑ
Κρατάω γάζες πολέμου δεμένες
με αίμα, λευκούς αφρούς στο στόμα
σκοτωμένων παιδιών, μητέρες με

τρύπες από σφαίρες στο στήθος,
αδιάκοπο κλάμα και οργή, τάφους
μαζικού, νοσοκομεία πυροπολημένα

Ο Ντίνος γράφει όχι μόνο με θαυμαστή ενσυναίσθηση, αλλά με πραγματική συμπόνοια και σύμπνοια, στηλιτεύει με αιχμηρότητα τους ιθύνοντες χωρίςνα μασάει τα λόγια: «Κύριε Νετανιάχου, κύριε Τραμπ, στη Γάζα/ τα τελευταία δύο χρόνια έχετε φέρει μόνο/ εξαθλίωση, καταστροφή και θάνατο» (από το ποίημα «Εγκληματίες πολέμου»).

Η συλλογή είναι ένα ηχηρό σχόλιο ενάντια στον πόλεμο, μια κατάθεση του συγκλονισμού που αισθάνεται οποιοσδήποτε σώφρων άνθρωπος στη θέα όλων όσων συμβαίνουν στη Γάζα και όχι μόνο αυτό: είναι ένα βαρύ κατηγορώ εναντίον όλων των υπευθύνων για την κατάσταση, άμεσων και έμμεσων:

Ο ΡΟΥΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Θυμάστε ποιοι ήταν, θυμηθείτε τι έκαναν, θυμάστε
πότε ήρθαν, θυμηθείτε τι υποσχέθηκαν, κοιτάξτε την
αναλογία θανάτων αμάχων προς μαχητές, κοιτάξτε

ποιοι ζήτησαν να αδειάσουν τα κράτη στην αίθουσα
του ΟΗΕ, μην αφήνετε την Ιστορία σε απολγητές
του πολέμου, η Γάζα είναι αυτό που έκανε πάντα το

Ισραήλ: Θείε Σαμ, θέλω αυτό το όπλο κι εκείνο το
όπλο κι αυτό το τανκ κι εκείνο το ντρόουν», εμείς
απλώς κοιτάμε, δεν συμμετέχουμε παρά μόνο με

πορείες, στολίσκους ειρήνης, διαμαρτυρίες και
ψηφίσματα, εκείνοι σκοτώνουν, δολοφονούν και
θανατώνουν, αλλάζουνε τον ρου της Ιστορίας.

Περισσότερο από ένα κατηγορώ, η συλλογή αυτή του Ντίνου Σιώτη είναι μια πρόσκληση για επιστροφή στη σύνεση και την αλήθεια, μια κραυγή για ανθρωπιά στο πρόσωπο των φρικτότερων δεινών του πολέμου.