Όταν η Μάνια Μεζίτη, ποιήτρια, μεταφράστρια, επιμελήτρια, ανθολόγος και κριτικός ποίησης, μου ζήτησε να λάβω μέρος στην παρουσίαση της τέταρτης ποιητικής της συλλογής, Τον ελέφαντα είδαν πρώτα (Κουκκίδα, 2025), με προσκάλεσε, ταυτόχρονα, στη συνάντηση της ομάδας ανάγνωσής της με θέμα «Είναι εφικτός ο ρεαλισμός στη λογοτεχνία;» Η συζήτηση στη συνάντηση της ομάδας ήταν, όπως έμαθα, ζωηρή, γύρω από το ανωτέρω ερώτημα, με σύγκλιση των περισσότερων γνωμών προς το «όχι».
Χωρίς να το συνειδητοποιώ, η σύμπτωση αυτή μου πρόσφερε το κλειδί της εισόδου στη νέα της ποιητική συλλογή.
Το βιβλίο της αποτελείται από 39 πεζόμορφα κείμενα, γραμμένα τα περισσότερα σε β’ πρόσωπο (τα τρία τέταρτα), τα δε υπόλοιπα σε γ΄πρόσωπο. Τα περισσότερα από τα δευτεροπρόσωπα κείμενα απευθύνονται στην ίδια, συγκροτώντας ένα ποιητικό ημερολόγιο ψηφίδων, σκέψεων και στιγμών· σε άλλες περιπτώσεις το β΄πρόσωπο είναι πραγματικό, όπως λ.χ. όταν ο λόγος απευθύνεται στις εκλιπούσες ποιήτριες Μαρία Λαϊνά και Γιολάντα Σακελλαρίου ή στη «φροντίστρια από τις πρ. ανατολικές χώρες», Εμιλία. Τα τριτοπρόσωπα κείμενα, ταυτόχρονα, προσδιορίζουν συνήθως πρόσωπα μιας «αντικειμενικής» πραγματικότητας, με λιγότερο ή περισσότερο έμφυλο ή κοινωνικό/ταξικό χαρακτήρα.
Εκφραστικά, η δομή του βιβλίου βασίζεται στην προφορικότητα. Τα κείμενα της Μεζίτη είναι πεζόμορφα, συζητητικά/διαλογικά, αποφεύγοντας επί το πλείστον τη βαριά ‘ποιητική γλώσσα’, τις ενδογλωσσικές μεταφορές, το μέτρο ή την προσωδία (με λιγοστές, κι εδώ, παρεκκλίσεις, όπως η ακόλουθη, στο κείμενο της σελ. 13: «Οι μοναχές φτιάχνουν ονειρεμένες μαρμελάδες […]. Κάποτε υπήρξαν στελέχη πολυεθνικών […] Οι μοναχές, στελέχη ενός είδους, είδους ανθρώπου, μοναχού»).
Παρακάμπτοντας την Julia Kristeva, που παρατηρεί ότι «Τα ημερολόγια είναι η πιο ναρκισσιστική μορφή γραφής» (παράθεμα, σελ. 28), ας επιστρέψουμε στο ερώτημα για τη φύση του ρεαλισμού στο ημερολόγιο των εντυπώσεών της. Χωρίς να αφήνει περιθώρια αμφιβολίας, ο Terry Eagleton γράφει στο δοκίμιό του: «Η γραφή που έχει σκοπό να μας δώσει την ωμή πραγματικότητα, είναι η πλέον ρεαλιστική· αλλά είναι επίσης και η λιγότερο ρεαλιστική, αφού κάτι τέτοιο είναι αδύνατον».
Κάποιες δεκαετίες νωρίτερα, ο André Breton, στα Μανιφέστα του Σουρεαλισμού, του 1924, διατύπωσε τη διακήρυξη μιας επαυξημένης πραγματικότητας, μιας υπερ-πραγματικότητας η οποία δανείζεται στοιχεία από το όνειρο, τη φαντασία ή την «τρέλα», κατά τον Freud («Η πραγματικότητα είναι πολύ φτωχή για να περικλείσει το αίτημα για ελευθερία», γράφει).
Η αυθόρμητη, έντεχνη μετακύλιση του ρεαλιστικού προς τον υπερρεαλισμό είναι το κυριότερο τέχνασμα, η μεγαλύτερη νοστιμιά της ποιητικής γραφής της Μεζίτη, όπως φαίνεται από το ακόλουθο παράθεμα – μεταξύ πολλών άλλων- όπου μιλάει για τη Μαρία Λαϊνα:
(σελ. 41)
Είχε έναν μίσχο στη θέση της ψυχής της η Μαρία. Αρ-
κούσε μια βόλτα στον Υμηττό για να το καταλάβεις.
Τον πότιζε απ’ το πρωί ως το βράδυ. Τη νύχτα τον
ησύχαζε. Παρά το ρέον υγρό, ο μίσχος δεν μεγάλω-
νε. Παρέμενε μικρούλι, λιλιπούτειο θαύμα. Η Μαρία
σφύριζε ελάχιστα το σίγμα. Το ‘κανε με τόση ακρί-
βεια που αναγκαστικά περίμενες την επόμενη φράση
με λαχτάρα. Σε κοίταζε με νόημα, οπότε σου πέρασε
απ’ το μυαλό μήπως κλέβει τις λέξεις σου. Επειδή
όταν της μιλούσες περιέγραφε εκείνο το κλειδί που
ανοίγει όλες τις πόρτες αλλά καμία ίδια.
Ή, από το ακόλουθο, βιωματικό:
(σελ. 24)
Σε γαργαλάει το έμβρυο. Ανησυχείς μήπως γεννήσεις
παιδί με μαλλιά μέδουσας. Επικρατεί η πιο ανάλα-
φρη εκδοχή: αντί για φίδια, φύκια. Θα σε βοηθήσουν
περισσότερο στη διαδικασία της πέψης. Ο τοκετός θ’
αποφευχθεί. Θα το αδειάσεις στα σεντόνια. Ό,τι κι αν
διάλεγε αυτός θα ήταν λάθος. Δεν υπάρχει μέλλον.
Τυπωμένα στοιχεία στο χαρτί περιορίζουν την οδύνη.
Αν το παιδί ήταν δικό του, το θα έκανε; Θα θήλαζε
μετά μανίας από τον άλλο σου μαστό – μη γελιέσαι.
Σκληρές και βαθιές εικόνες συνέχουν το ημερολόγιο εντυπώσεων/στιγμών της ποιήτριας… η μητρότητα, η συντροφικότητα, η φροντίδα των ηλικιωμένων γονιών, ιδίως της μάνας, η ενηλικίωση με έναν πατέρα ψυχικά ασθενή, τα λογής λογής νοσήματα ή τραύματα τέκνων κατάθλιψης ή αιμομιξίας, αλλά και τα ‘απλά’, καθημερινά βιώματα του κοινωνικού και του «έμφυλου καταμερισμού εργασίας», όπως θα λέγαμε, μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Αν, πράγματι ο ελέφαντας στο δωμάτιο είναι ό,τι βλέπουμε πρώτα (είτε, ό,τι αρνούμαστε να δούμε), αποκαλύπτοντας ή αποκρύπτοντας όλα τα στοιχεία μιας εικόνας, τι είναι αυτό που συνέχει τη συλλογή αυτή των βαθιών, συγκλονιστικών συχνά βιωμάτων/τραυμάτων που αφηγείται εδώ, με πιο μεγάλη ενάργεια από κάθε άλλη φορά, η Μάνια Μεζίτη;
Η οικουμενικότητα. Η ολότητα. Η κίνηση. Η λεπτή ειρωνεία του χρόνου/των πραγμάτων. Η συνειδητοποίηση του αποσπασματικού χαρακτήρα της εμπειρίας. Η κοινωνική συνείδηση. Μέσα της, ένα «εν οίδα, ότι ουδέν οίδα» ειπωμένο σαν ανθρώπινο τραγούδι.
* Επεξεργασμένη μορφή της παρουσίασης του βιβλίου που έγινε στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, στις 14 Μαρτίου 2026
