…Τα συντάγματα του Διαφωτισμού, που βασίζονταν στα ανθρώπινα δικαιώματα, συνυπήρχαν παράλληλα με την άρνηση δικαιωμάτων σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού – κυρίως γυναίκες, παιδιά, σκλάβους, θρησκευτικές και εθνοτικές μειονότητες και αποικιοκρατούμενους λαούς. Αντίθετα, μία από τις κεντρικές αρχές των σύγχρονων ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ο οικουμενισμός. Τα θεμέλια του οικουμενισμού είναι διττά: ο σεβασμός της “εγγενούς αξιοπρέπειας” όλων των ανθρώπων και η ισότητα. […] Έχει προταθεί ότι η αξιοπρέπεια, σε αντίθεση με την ελευθερία, περιλαμβάνει την αναγνώριση και την ανταπόκριση στην ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Η αξιοπρέπεια, αντί της ελευθερίας, ως το θεμέλιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, μεταμορφώνει εξ ολοκλήρου τη σχέση μεταξύ του ατόμου και του κράτους. Το κράτος οφείλει να λάβει προληπτικά μέτρα ως εγγυητής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αντί απλά να απέχει από τις παρεμβάσεις και την καταπίεση. Το να εστιάζουμε μόνο στα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα αγνοεί τους υλικούς περιορισμούς στην ελευθερία που θέτει η οικονομική ανισότητα. Ωστόσο, η “αξιοπρέπεια” παρείχε ένα εννοιολογικό μέσο για την εισαγωγή των “οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων που είναι απαραίτητα για την αξιοπρέπειά του, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην “εργασία”, στην “ανάπαυση και τον ελεύθερο χρόνο”, σε “βιοτικό επίπεδο ικανό να εξασφαλίσει στο ίδιο και στηνοικογένειά του υγεία και ευημερία”, στην εκπαίδευση και στην ελεύθερη συμμετοχή “στην πνευματική ζωή της κοινότητας” (άρθρα 22-27 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, 1948).
[…] Παρά τον διακηρυγμένο οικουμενισμό των μέσων για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αρκετοί μελετητές έχουν υποστηρίξει, πειστικά, ότι οι ανάπηροι ήταν αόρατοι στη διεθνή κοινότητα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. […] Αν και εκατομμύρια ανάπηροι σκοτώθηκαν και ακρωτηριάστηκαν από τους Ναζί, “απλώς δεν θεωρήθηκαν άξιοι ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή νομικής προστασίας” από τους συντάκτες των συναφών Συμβάσεων. Ακόμη χειρότερα από την α-ορατότητα, οι συντάκτες της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1950) απέρριψαν τη ρητή απαγόρευση της αναγκαστικής στείρωσης, επειδή πολλά ευρωπαϊκά κράτη εξακολουθούσαν να εφαρμόζουν ευγονικές πολιτικές ακούσιας στείρωσης των αναπήρων.
Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, άρχισαν σιγά σιγά να αναγνωρίζονται οι ανάπηροι ως φορείς δικαιωμάτων σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Ο ΟΗΕ ενέκρινε μη δεσμευτικές “διακηρύξεις” για τα δικαιώματα των “διανοητικά καθυστερημένων” (1971) και των “ανάπηρων ατόμων” (1975). […] Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα παρατηρήθηκε μια παγκόσμια αντίδραση ενάντια στην ιδρυματοποίηση των αναπήρων – τουλάχιστον στη ρητορική, αν και όχι πάντα στην πραγματικότητα. […] Ο Οργανισμός Αμερικανικών Κρατών υιοθέτησε την πρώτη διεθνή απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας το 1999, με τη μορφή της Δια-Αμερικανικής Σύμβασης Inter-American Convention on the Elimination of All Formos of Discrimination against Persons with Disabilities. Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανγνώρισε τις διακρίσεις λόγω αναπηράις μόλις το 2009.
[…] Μετά από πολλές ζυμώσεις, συναντήσεις και συσκέψεις, εγκρίθηκε επίσημα από τον ΟΗΕ στις 13 Δεκεμβρίου 2006 η Σύμβαση του ΟΥΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία και τέθηκε σε ισχύ στις 3 Μαΐου 2008. Η Σύμβαση χαιρετίστηκε ευρέως από μελετητές και ακτιβιστέςτης αναπηρίας ως “αλλαγή παραδείγματος” στις προσεγγίσεις για την αναπηρία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. […] Η ακόλουθη περιγραφή από τον Thomas Hammarberg, πρώην Ύπατο Αρμοστή του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, αποτυπώνει την αίσθηση αλλαγής παραδείγματος ως εξής:
Οι τελευταίες δεκαετίες σημαδεύτηκαν από μια αλλαγή στον τρόπο σκέψης. Θεωρώντας την αναπηρία ως ένα προσωπικό πρόβλημα που πρέπει να θεραπευτεί (το ιατρικό μοντέλο), καταλήξαμε να δούμε την πηγή του προβλήματος: τη στάση της κοινωνίας απέναντι στα άτομα με αναπηρία. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να δράσουμε συλλογικά ως κοινωνία προκειμένου να άρουμε τα εμπόδια που εμποδίζουν τα άτομα με αναπηρία να ζουν ανάμεσά μας και να συνεισφέρουν στην κοινωνία μας, να καταπολεμήσουμε την απομόνωσή τους σε ιδρύματα ή στο παρασκήνιο των οικογενειακών σπιτιών. Τέλος, υπήρξε μια μετατόπιση από τις πολιτικές πρόνοιας και τη φιλανθρωπία ως τα μόνα εργαλεία για την αντιμετώπιση της αναπηρίας, σε μια προσέγγιση βασσιμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότητα…
Lucy Series, “Αναπηρία και ανθρώπινα δικαιώματα” στο Nick Watson & Simo Vehmas (επιμ.), Routledge Handbook of Disability Studies,
ελληνική έκδοση: Σπουδές για την αναπηρία: Εγχειρίδιο μελέτης, Εκδόσεις Τζιόλα, 2025.
